3.0 දාර්ශනික අනුභූතිවාදයේ ඉතිහාසය (History of Philosophical Empiricism)

අනුභූතිවාදය (Empiricism) යනු දැනුම (Knowledge) ප්‍රධාන වශයෙන් ඉන්ද්‍රිය අත්දැකීම් සහ ප්‍රත්‍යක්ෂ නිරීක්ෂණය මඟින් උපදින බවට විශ්වාස කරන ප්‍රධාන ඥාන විභාගාත්මක (Epistemological) න්‍යායකි. මෙම දර්ශනය, දැනුම පදනම් වන්නේ පිරිසිදු තර්කය හෝ උපතින්ම ඇති අදහස් (Innate Ideas) මත බවට විශ්වාස කරන තාර්කිකවාදය (Rationalism) සෘජුවම ප්‍රතික්ෂේප කරයි. අනුභූතිවාදයේ ආරම්භක පදනම ශාස්ත්‍රීය යුගයේදී සටහන් වන අතර, ඇරිස්ටෝටල් (Aristotle, ක්‍රි.පූ. 384–322) විසින් දැනුම ආරම්භ වන්නේ ඉන්ද්‍රිය සංජානනයෙන් බව ප්‍රථමයෙන්ම අවධාරණය කරන ලදී. ඔහුගේ De Anima කෘතියේ සටහන් වන පරිදි, මිනිස් මනස උපතින් හිස් පුවරුවක් (Tabula Rasa) වන අතර, ලෝකය පිළිබඳ සියලු අදහස් අත්දැකීම් හරහා "ලිවිය යුතුය" යන සංකල්පය බටහිර අනුභූතිවාදයේ මූලික පදනම බවට පත් විය. 

බ්‍රිතාන්‍ය අනුභූතිවාදය සහ එහි වර්ධනය. 

17 වන සහ 18 වන සියවස්වල බ්‍රිතාන්‍ය දාර්ශනිකයන් වන ජෝන් ලොක්, ජෝර්ජ් බර්ක්ලි, සහ ඩේවිඩ් හියුම් විසින් අනුභූතිවාදය එහි උච්චතම අවස්ථාවට ගෙන එන ලදී. ජෝන් ලොක් (John Locke) ඔහුගේ An Essay Concerning Human Understanding (1690) කෘතියේදී Tabula Rasa සංකල්පය විධිමත්ව ස්ථාපිත කළේය. ඔහුට අනුව, සියලු සංකල්ප, සංවේදනය (Sensation) සහ ප්‍රතිබිම්බය (Reflection) යන අත්දැකීම් ද්විත්වය මඟින් ගොඩනැඟේ. අනතුරුව ජෝර්ජ් බර්ක්ලි (George Berkeley) ඔහුගේ A Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge (1710) කෘතිය හරහා අනුභූතිවාදය ආත්මීය විඥානවාදයේ (Subjective Idealism) අන්තයට ගෙන ගියේය. ඔහු "ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම යනු පැවැත්මයි" (Esse est percipi) යනුවෙන් ප්‍රකාශ කරමින්, ද්‍රව්‍යමය වස්තූන් පැවැත්ම රඳා පවතින්නේ ඒවා සංජානනය කරන මනසක් මත බව පෙන්වා දුන්නේය. මෙම අනුභූතිවාදී ප්‍රවාහයේ උච්චතම අවස්ථාව සනිටුහන් කළ ඩේවිඩ් හියුම් (David Hume), A Treatise of Human Nature (1739-40) කෘතියේදී සියලු මානසික අන්තර්ගතයන් හැඟීම් (Impressions) සහ අදහස් (Ideas) ලෙස වෙන් කළේය. හියුම්ගේ වඩාත් වැදගත් දායකත්වය වූයේ හේතුඵල සම්බන්ධතාව (Causation) පිළිබඳ ඔහුගේ සැකවාදී විවේචනයයි. ඔහුට අනුව, අපට අත්දැකීමෙන් සෘජුව දැනගත හැක්කේ වස්තු දෙකක් අතර ඇති සම්බන්ධතාව (Constant Conjunction) පමණක් වන අතර, ඒවා අතර ඇති අත්‍යවශ්‍ය සම්බන්ධය (Necessary Connection) අත්දැකීමෙන් සනාථ කළ නොහැක. 

නූතන යුගය සහ විවේචනාත්මක සංස්ලේෂණය.

ඩේවිඩ් හියුම්ගේ සැකවාදය, දර්ශන ක්ෂේත්‍රයේ විශාල කම්පනයක් ඇති කළ අතර, එය ඉමානුවෙල් කාන්ට් (Immanuel Kant) විසින් විවේචනාත්මක දර්ශනයක් නිර්මාණය කිරීමට හේතු විය. කාන්ට් ඔහුගේ Critique of Pure Reason (1781/1787) කෘතියේදී, අනුභූතිවාදය සහ තාර්කිකවාදය සම්මිශ්‍රණය කළේය. කාන්ට්ට අනුව, දැනුම ආරම්භ වන්නේ අත්දැකීමෙන් (Empirical Input) වුවද, එය අපගේ මනසේ ඇති උපතින්ම ඇති සංජානන ව්‍යුහයන් (A Priori Categories, උදා: කාලය සහ අවකාශය) මඟින් සකස් කර අර්ථ නිරූපණය කරනු ලැබේ. මෙම විග්‍රහය වස්තුව (Noumenon)—අපට සෘජුව දැනගත නොහැකි යථාර්ථය—සහ ප්‍රකාශනය (Phenomenon)—අපගේ සංජානනයට ගෝචර වන අත්දැකීම් සහිත ලෝකය—යනුවෙන් මූලික බෙදීමක් සිදු කරයි. කාන්ට්ගේ මෙම ඥාන විභාගාත්මක පදනම, නූතන ආගමික දර්ශනයට (උදා: ජෝන් හික්ගේ බහුත්වවාදය) සහ බෞද්ධ ඥාන විභාගයේ යෝගී ප්‍රත්‍යක්ෂය සාකච්ඡා කිරීමට පදනම සපයයි. 

බුදුදහම සහ තාර්කික අනුභූතිවාදය. 

ආචාර්ය කේ. එන්. ජයතිලක ඔහුගේ Early Buddhist Theory of Knowledge කෘතියේදී, බුදුදහමේ ඥාන විභාගය බටහිර අනුභූතිවාදයට වඩා වෙනස් බව පෙන්වා දෙයි. බුදුදහම, ඉන්ද්‍රිය අත්දැකීම් (ආයතන) සහ ප්‍රායෝගික පුහුණුව මඟින් දැනුම ලැබීම අත්‍යවශ්‍ය බව අවධාරණය කිරීම නිසා අනුභූතිවාදයට සමාන වේ. කෙසේ වෙතත්, බුදුදහම දැනුමේ මූලාශ්‍ර ලෙස සාමාන්‍ය ඉන්ද්‍රිය අත්දැකීම් ඉක්මවා යන අතීන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යක්ෂය (විදර්ශනා ඥානය) සහ තාර්කික විමර්ශනය (ධම්මවිචය) ද පිළිගන්නා බැවින් එය තාර්කික අනුභූතිවාදය ලෙස නිවැරදිව වර්ග කළ හැකිය.

 

3.0  අනුභූතිවාදයේ ලක්ෂණ (Key Features of Empiricism)

දාර්ශනික අනුභූතිවාදය, එහි ඉතිහාසය පුරා වර්ධනය වී ඇති ප්‍රමුඛ නිර්වචන මත පදනම්ව, මූලික ලක්ෂණ කිහිපයකින් යුක්ත වේ. මෙම ලක්ෂණ, තාර්කිකවාදයේ (Rationalism) මූලධර්මවලින් පැහැදිලිවම වෙනස් වේ.

3.1 Tabula Rasa (හිස් පුවරුව) මූලධර්මය

• නිර්වචනය: මෙම මූලධර්මය ප්‍රකාශ කරන්නේ, මිනිස් මනස උපතේදී කිසිදු සහජ හෝ උපතින් ලැබූ අදහස් (Innate Ideas) හෝ දැනුමක් රහිත හිස් තහඩුවක් මෙන් පවතින බවයි.
• විද්වත් පදනම: ජෝන් ලොක් (John Locke) විසින් ඔහුගේ An Essay Concerning Human Understanding කෘතියේ (1690) මෙම සංකල්පය විධිමත්ව ස්ථාපිත කරන ලදී. ලොක්ට අනුව, සියලු දැනුම පැමිණිය යුත්තේ බාහිර අත්දැකීම් (සංවේදනය) සහ අභ්‍යන්තර අත්දැකීම් (ප්‍රතිබිම්බය) හරහා පමණි.
• ලක්ෂණයේ අගය: මෙමගින්, දැනුම යනු අත්දැකීම්වලින් ගොඩනැගෙන (Learned) ක්‍රියාවලියක් මිස, උපතින්ම ස්ථාවරව ඇති දෙයක් නොවන බව අවධාරණය කරයි.

3.2 ඉන්ද්‍රිය අත්දැකීම් දැනුමේ ප්‍රධාන මූලාශ්‍රය වීම

• නිර්වචනය: අනුභූතිවාදය තර්ක කරන්නේ, ලෝකය පිළිබඳ අපගේ සියලු දැනුම අවසානයේදී ඉන්ද්‍රිය අත්දැකීම් (Sense Experience) හරහා අප වෙත පැමිණිය යුතු බවයි. පිරිසිදු තර්කය හෝ පූර්ව නිගමන මත පදනම් වූ දැනුම මෙම න්‍යාය ප්‍රතික්ෂේප කරයි.
• විද්වත් පදනම: ඇරිස්ටෝටල් (Aristotle) ගේ ආරම්භක අදහස්වල සිට, බ්‍රිතාන්‍ය අනුභූතිවාදීන් දක්වාම මෙම ලක්ෂණය පොදු වේ. ඩේවිඩ් හියුම් (David Hume) ගේ ඥාන විභාගයේදී, දැනුමේ මූලිකම ඒකකය වන 'හැඟීම්' (Impressions) සෘජු සංජානන අත්දැකීම් ලෙස නිර්වචනය කිරීමෙන් එය තහවුරු කරයි.
• ලක්ෂණයේ අගය: මෙය විද්‍යාත්මක ක්‍රමයේ (Scientific Method) පදනම සපයයි; එනම්, නිගමනවලට එළඹීමට පෙර ප්‍රායෝගික නිරීක්ෂණය සහ පර්යේෂණය අත්‍යවශ්‍ය බව අවධාරණය කරයි.

3.3 තර්කයේ සහ හේතුඵලභාවයේ සීමිත භූමිකාව

• නිර්වචනය: අනුභූතිවාදය, ගණිතය වැනි ක්ෂේත්‍රවල හැර, බාහිර ලෝකය පිළිබඳ දැනුම ලබා ගැනීමට පිරිසිදු තර්කයට (Pure Reason) ඇති හැකියාව සීමා කරයි. එය තර්ක කරන්නේ, අවශ්‍ය සම්බන්ධතා (Necessary Connections) අත්දැකීමෙන් සෘජුව දැනගත නොහැකි බවයි.
• විද්වත් පදනම: මෙම ලක්ෂණය වඩාත් පැහැදිලි වන්නේ ඩේවිඩ් හියුම්ගේ සැකවාදී ප්‍රවේශයෙනි. හියුම්ට අනුව, අපට හේතුඵල සම්බන්ධය (Causation) පිළිබඳ අදහසක් ඇති වන්නේ වස්තු දෙකක් නිරන්තරයෙන් එකිනෙක අනුගමනය කිරීම අප අත්දකින නිසා පමණි (Constant Conjunction).
• ලක්ෂණයේ අගය: මෙමගින්, ලෝකයේ නීති ස්ථාවර බවට ඇති අපගේ විශ්වාසය තාර්කික අවශ්‍යතාවක් නොව, අත්දැකීම්වල පුරුද්ද (Habit of Experience) බවට පෙන්වා දෙමින්, දැනුමේ විශ්වසනීයත්වය පිළිබඳ විවේචනාත්මක ප්‍රශ්න මතු කරයි.

3.4 සංජානනීය සීමා නිර්ණය (Phenomenal Focus)

• නිර්වචනය: අපගේ සීමිත අත්දැකීම්වලට ගෝචර වන ලෝකය පමණක්, එනම් ප්‍රපංච ලෝකය (Phenomenal World) පමණක් දැනගත හැකි බවට අනුභූතිවාදය අවධාරණය කරයි. ඉන්ද්‍රිය අත්දැකීම් ඉක්මවා යන සත්‍ය ස්වභාවය (Noumenal Reality) පිළිබඳව ස්ථිර දැනුමක් ලබා ගත නොහැක.
• විද්වත් පදනම: ඉමානුවෙල් කාන්ට් (Immanuel Kant) ගේ විවේචනාත්මක දර්ශනය (Critical Philosophy) මෙම ලක්ෂණයට පදනම සපයයි. කාන්ට්, අපගේ මනසේ ඇති සංජානන ව්‍යුහයන් හරහා පෙරීමෙන් පසු ලෝකය අත්දකින බව පෙන්වා දුන්නේය.
• ලක්ෂණයේ අගය: මෙමගින්, අපගේ දැනුම සැමවිටම අපගේ සංජානන සීමාවන්ට (Cognitive Limitations) යටත් වන බව අවධාරණය කරයි. බෞද්ධ දර්ශනයේ නාම-රූප අනුභූතිවල සීමාවන් සහ පරම සත්‍යය (නිර්වාණය) යෝගී ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන් පමණක් අවබෝධ කළ යුතු බවට වන සංකල්පය මෙම ලක්ෂණයට සමාන්තර වේ.

4. අනුභූතිවාදයේ වැදගත්කම, උපයෝගීතාවය සහ විවේචන

අනුභූතිවාදය යනු නූතන දර්ශනය සහ විද්‍යාව සඳහා අතිශය වැදගත් පදනමක් සපයන ඥාන විභාගාත්මක න්‍යායකි. කෙසේ වෙතත්, එහි ඇති සංජානනීය සීමාවන් හේතුවෙන් එයට විවේචන ගණනාවක් එල්ල වී ඇත.

4.1 අනුභූතිවාදයේ වැදගත්කම සහ උපයෝගීතාවය (Importance and Utility)

4.1.1 නූතන විද්‍යාත්මක ක්‍රමවේදයේ පදනම (Foundation of Modern Scientific Method)

අනුභූතිවාදයේ මූලික මූලධර්ම, විශේෂයෙන්ම නිරීක්ෂණය, අත්හදා බැලීම්, සහ ප්‍රායෝගික සාක්ෂි මත රඳා සිටීම, නූතන විද්‍යාවේ (Modern Science) පදනම සපයයි. ලොක්ගේ 'Tabula Rasa' සංකල්පයෙන් මතු වූ අදහස වූයේ, නිගමනවලට එළඹීමට පෙර අප දත්ත රැස්කිරීමට සහ පරීක්ෂණයට යොමු විය යුතු බවයි. විද්‍යාත්මක න්‍යායක් වලංගු වීමට නම් එය නිරීක්ෂණයට සහ සනාථ කිරීමට යටත් විය යුතුය යන විශ්වාසය අනුභූතිවාදයෙන් පැමිණේ. කාල් පොපර් (Karl Popper) වැනි විද්‍යා දාර්ශනිකයන් පවා, න්‍යායන් අත්දැකීමෙන් අසත්‍යකරණය (Falsifiability by Experience) කළ හැකි විය යුතුය යි තර්ක කිරීමෙන්, අනුභූතිවාදී කඳවුර තුළ රැඳී සිටියහ.

 

4.1.2 මානව තර්කනයේ නිවැරදි කිරීම (Correction to Human Reasoning)

අනුභූතිවාදය, තාර්කිකවාදීන් (Rationalists) මෙන් පිරිසිදු තර්කය මත අධික ලෙස රඳා සිටීමෙන් ඇතිවන වැරදි නිවැරදි කිරීමේ යාන්ත්‍රණයක් ලෙස ක්‍රියා කරයි. ඩේවිඩ් හියුම්ගේ විවේචන මඟින් පෙන්වා දුන්නේ, මානව තර්කනය බොහෝ විට දෝෂ සහිත (Cognitive Biases) බවත්, තාර්කික නිශ්චිතභාවයට වඩා පුරුද්ද මත පදනම් වූ නිගමනවලට එළඹීමට මිනිසුන් පෙළඹෙන බවත්ය. අනුභූතිවාදය පරීක්ෂාව සහ සාක්ෂි අවධාරණය කිරීමෙන්, අධික ආත්මීය විශ්වාසයන්ට එරෙහිව දැඩි ප්‍රතිරෝධයක් දක්වයි.

4.1.3 ආගමික සහ පාරභෞතික සංශයවාදයට දායක වීම (Religious Skepticism)

ඩේවිඩ් හියුම්ගේ සැකවාදී අනුභූතිවාදය, ආගමික විශ්වාසයන් සහ ප්‍රාතිහාර්යයන් විවේචනය කිරීම සඳහා දැඩි පදනමක් සැපයීය. අනුභූතිවාදීන්ට අනුව, අපගේ දැනුමේ මූලික මූලාශ්‍රය අත්දැකීම් නම්, අපගේ ඉන්ද්‍රිය අත්දැකීම්වලින් ඔබ්බට යන පාරභෞතික (Metaphysical) හෝ දිව්‍යමය පැවැත්මක් සෘජුවම ඔප්පු කළ නොහැක. මෙය බුද්ධත්වයේ යුගයේ (Enlightenment) දේවධර්මීය පසුබිමට අභියෝග කළ අතර, දර්ශනය සහ විද්‍යාව ලෞකිකකරණයට (Secularization) දායක විය.

4.2 අනුභූතිවාදයට එල්ල වූ ප්‍රධාන විවේචන (Main Criticisms of Empiricism)

 4.2.1 ගණිතය සහ විශ්වීය සත්‍යයන් පැහැදිලි කිරීමට අපොහොසත් වීම (Failure to Explain Mathematical Truths)

අනුභූතිවාදයේ ප්‍රබලම විවේචනය පැමිණෙන්නේ තාර්කිකවාදීන්ගෙන් සහ කාන්ට් වැනි දාර්ශනිකයන්ගෙනි. ගණිතමය (Mathematical) සහ තාර්කික සත්‍යයන් වැනි ඇතැම් දැනුම්, පූර්විකා දැනුම (A Priori Knowledge) ලෙස සලකනු ලබන අතර ඒවා ඉන්ද්‍රිය අත්දැකීම් මත රඳා නොපවතී. උදාහරණයක් ලෙස, '(2+2=4)' යන්න දැන ගැනීමට, අපට සංවේදනය අවශ්‍ය නොවේ; එයට අවශ්‍ය වන්නේ පිරිසිදු තර්කය සහ විශ්ලේෂණය පමණි. ගෝලීය අනුභූතිවාදයට (සියලු දැනුම අත්දැකීම් මත පදනම් වේ) මෙම විශ්වීය සත්‍යයන් පැහැදිලි කිරීම අපහසුය.

 

4.2.2 හේතුඵලවාදයේ ගැටලුව සහ සැකවාදය (Problem of Causation and Skepticism)

ඩේවිඩ් හියුම් විසින්ම මතු කරන ලද විවේචනයක් නම්, අනුභූතිවාදී අත්දැකීම හේතුඵල සම්බන්ධය පිළිබඳ ස්ථිර දැනුමක් ලබා දිය නොහැකි බවයි. හියුම් තර්ක කළේ, අනාගතය අතීතයට සමාන වනු ඇත යන්න අපට නිසැකවම ඔප්පු කළ නොහැකි නිසා, ප්‍රේරණය (Induction) මත පදනම් වූ සියලුම විද්‍යාත්මක දැනුම සත්‍ය වන්නේ සම්භාවිතාව (Probability) අනුව පමණක් බවයි. මෙම විවේචනය, අනුභූතිවාදය අන්ත ශුන්‍යවාදය (Nihilism) හෝ සංශයවාදය (Skepticism) කරා ගෙන යා හැකි බවට විචාරකයෝ තර්ක කළහ.

4.2.3 සංජානනීය සීමාව සහ අත්දැකීම් අර්ථ නිරූපණය (Cognitive Filtering and Interpretation)

ඉමානුවෙල් කාන්ට්ගේ විවේචනාත්මක ප්‍රවේශය පෙන්නුම් කළේ, අත්දැකීම් නිෂ්ක්‍රීයව (Passively) මනස තුළට ඇතුළු නොවන බවයි. ඒ වෙනුවට, අපගේ මනස ක්‍රියාශීලීව (Actively) කාලය, අවකාශය සහ හේතුඵලභාවය වැනි උපතින්ම ඇති සංකල්ප (A Priori Categories) භාවිතයෙන් අත්දැකීම් අර්ථ නිරූපණය කර ව්‍යුහගත කරයි. එබැවින්, අපට කිසිවිටෙකත් "පිරිසිදු" අත්දැකීම් ලෝකයක් දැනගත නොහැක; අප දැන ගන්නේ අපගේ සංජානන පෙරහන් (Cognitive Filters) හරහා ගිය ප්‍රකාශන ලෝකය (Phenomenal World) පමණි.

 

4.3 නිගමනය: බුදුදහමේ ප්‍රවේශයේ අගය

අනුභූතිවාදයට එල්ල වූ මෙම විවේචන, බුදුදහමේ තාර්කික අනුභූතිවාදයේ අගය තහවුරු කරයි. බුදුදහම, සාමාන්‍ය ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යක්ෂය පිළිගන්නා අතරම, එහි සීමාවන් හඳුනා ගනී. ඒ නිසාම එය, ඉන්ද්‍රිය අත්දැකීම්වල සීමාව ඉක්මවා යථාර්ථය දැකීම සඳහා සමාධිය සහ ප්‍රඥාව (අතීන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යක්ෂය) වර්ධනය කිරීමේ අවශ්‍යතාව අවධාරණය කරයි.