3.1 අජීවී පරිසරය පිළිබඳ ලක්ෂණ වර්ගීකරණය සහ හරිත බුදුසමය.

3.1 අජීවී පරිසරය පිළිබඳ ලක්ෂණ වර්ගීකරණය සහ හරිත බුදුසමය.

හරිත බුදුසමය (Green Buddhism) තුළ අජීවී පරිසරය හුදෙක් භෞතික සම්පත් සමුදායක් ලෙස නොව, සමස්ත ජීව පද්ධතියේම පැවැත්ම තීරණය කරන ප්‍රධාන සාධකය ලෙස සලකනු ලබයි. අජීවී පරිසරයේ ඇති "මේඝය" (වර්ෂාව) සහ "මහා පෘථිවිය" සතු ගුණාංග, මානවයාගේ ආධ්‍යාත්මික හා පාරිසරික පැවැත්ම සඳහා දක්වන දායකත්වය මිළින්ද පඤ්හය වැනි මූලාශ්‍රගත කරුණු ඇසුරින් පහත පරිදි විචාරාත්මකව විමර්ශනය කළ හැකිය.

3.1.1 මේඝය පිළිබඳ පාරිසරික සහ ආධ්‍යාත්මික විවරණය.

මේඝය සතු අජීවී ගුණාංග පද්ධතිය ජීවී ලෝකයේ පැවැත්ම තීරණය කරන ප්‍රධාන සාධකය වේ. මෙම ගුණාංග ආරක්ෂා කරගැනීමේ නූතන පාරිසරික වැදගත්කම සහ ඒවායේ ආධ්‍යාත්මික අදාළත්වය මිළින්ද පඤ්හය ඇසුරින් මෙසේ විචාරාත්මකව විමර්ශනය කළ හැකිය.

I. රජස් ජාලය සන්සිඳුවීම: වාතය පිරිසිදු කිරීමේ ගුණය.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[1]: බ"මහරජානෙනි, යම් සේ මෙඝය උපන්නා වූ රජස්ජාලය සන්හිඳුවන්නේ ය." ගාථා විවරණාර්ථය ^[2]: පරිසරයේ පවතින අපිරිසිදු දූවිලි අංශු වැසි දියෙන් සේදී ගොස් වායුගෝලය පවිත්‍ර වන්නා සේම, යොගාවචරයා ද තමා තුළ උපදින කෙලෙස් නමැති රජස් ජාලය සන්සිඳවා සිත පිරිසිදු කරගත යුතු බව මෙහි අර්ථයයි. උක්ත දේශනා විවරණය අනුව: පාරිසරික වැදගත්කම: මේඝය මඟින් සිදුවන මෙම "වායු පිරිසිදු කිරීමේ" (Atmospheric Scrubbing) ගුණය වර්තමාන කාර්මික ලෝකයේ වාතය දූෂණය වීම (Air Pollution) පාලනය කිරීමට අත්‍යවශ්‍ය වේ. මෙම අජීවී ගුණය බිඳවැටුණු විට වායුගෝලයේ අංශුමය ද්‍රව්‍ය (PM2.5) ඉහළ ගොස් ජීවී ලෝකයේ ශ්වසන සෞඛ්‍යයට මාරාන්තික බලපෑම් ඇති කරයි. ආරක්ෂා කිරීම හා හරිත බුදුසමය: පිරිසිදු වාතය යනු සන්සුන් මනසකට ද අත්‍යවශ්‍ය සාධකයකි. හරිත බුදුසමය පෙන්වා දෙන්නේ බාහිර රජස් ජාලය පිරිසිදු කරන මේඝයේ ගුණය ආරක්ෂා කරගැනීම සඳහා මිනිසා තම ලෝභය මත පදනම් වූ කාර්මික දූෂණය පාලනය කළ යුතු බවයි. චිත්ත පාරිශුද්ධිය සහ පාරිසරික පිරිසිදුකම එකිනෙකට බැඳී පවතින බව මෙයින් තහවුරු වේ.

II. පෘථිවියේ උෂ්ණත්වය නිවාලීම.

ගෝලීය තාප පාලනය මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[3]: "මහරජානෙනි, මහාමෙඝය මහාපෘථිවියෙහි උෂ්ණ නිවා ලන්නේ ය."ගාථාවිවරණාර්ථය ^[4]: මේඝය පොළොව සිසිල් කරන්නා සේම, යොගාවචරයා ද මෛත්‍රී භාවනාව ප්‍රගුණ කිරීමෙන් ලෝකයා තුළ පවතින "ක්‍රෝධය" නමැති උෂ්ණය නිවාලීමට කටයුතු කළ යුතු බව මෙහි අර්ථයයි.උක්ත දේශනා විවරණය අනුව: පාරිසරික වැදගත්කම: ගෝලීය උණුසුම (Global Warming) ඉහළ යාම නූතන පාරිසරික අර්බුදයේ මූලයයි. මේඝය මඟින් සිදුවන මෙම උෂ්ණත්ව නියාමනය (Thermoregulation) බිඳවැටුණු විට, අජීවී පෘථිවිය සජීවී ලෝකයට වාසය කිරීමට නුසුදුසු "උණුසුම් උදුනක්" බවට පත්වේ. ආරක්ෂා කිරීම හා හරිත බුදුසමය: මෙහිදී හරිත බුදුසමය පෙන්වා දෙන්නේ මෛත්‍රිය සහ පාරිසරික සිසිලස අතර ඇති සම්බන්ධයයි. මිනිසා පරිසරය කෙරෙහි දක්වන ක්‍රෝධ සහගත සූරාකෑම (Exploitation) නතර කර මෛත්‍රී සහගත සංරක්ෂණයට යොමු වීම හරහා මේඝයේ මෙම උෂ්ණ නිවාලීමේ ගුණය ආරක්ෂා කරගත හැකිය.

III. ජීව ශක්තිය ජනිත කිරීම හා පෝෂණය හා තිරසාරත්වය.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[5]: "මහරජානෙනි, මහාමෙඝය සියලු ම බීජ ජාතීන් හට ගන්වාලන්නේ ය." ගාථාවිවරණාර්ථය ^[6]: සියලු සත්ත්වයන් තුළ ශ්‍රද්ධාව නමැති බීජය උපදවා දී, එමඟින් නිර්වාණ නමැති උතුම් සම්පත් ලැබීමට මඟ පෙන්විය යුතු බව මෙහි අභ්‍යන්තර අර්ථයයි. උක්ත දේශනා විවරණය අනුව: පාරිසරික වැදගත්කම: මේඝය මඟින් ලබාදෙන ජල ශක්තිය අජීවී පසෙහි ඇති සජීවී බීජ ප්‍රරෝහණය කිරීමට අත්‍යවශ්‍ය වේ. වර්ෂාපතන රටා වෙනස් වීම නිසා මෙම ගුණය අහිමි වීමෙන් ආහාර සුරක්ෂිතතාව බිඳවැටී නූතන ලෝකය සාගතයන්ට ගොදුරු වේ. ආරක්ෂා කිරීම හා හරිත බුදුසමය: ජලය නොමැති තැන ජීවයක් නැතිවා සේම, පාරිසරික අවබෝධය නොමැති තැන තිරසාර බවක් නැත. හරිත බුදුසමය උගන්වන "සමජීවී" පැවැත්ම මඟින් ජල මූලාශ්‍ර දූෂණයෙන් ආරක්ෂා කිරීම, ලෞකික පෝෂණයට මෙන්ම ආධ්‍යාත්මික සංවර්ධනයට ද පදනම සපයයි.

IV. ස්වභාවික පද්ධති රක්ෂණය හා ජෛව විවිධත්වය.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[7]: "පෘථිවිතලයෙහි හට ගත්තා වූ තෘණ වෘක්ෂ ලතා වනලැහැප් ඖෂධජාති... රක්ෂා කරන්නේ ය." ගාථාවිවරණාර්ථය ^[8]: මේඝය ශාක ලෝකය රකින්නා සේම, යොගාවචරයා ද "යෝනිසෝමනස්කාරය" මගින් තමා සතු සියලු ශ්‍රමණ ධර්ම සහ කුසල් ආරක්ෂා කරගත යුතු බව මෙයින් අදහස් කෙරේ. උක්ත දේශනා විවරණය අනුව: පාරිසරික වැදගත්කම: මේඝය අජීවී සාධකයක් ලෙස සජීවී ජෛව විවිධත්වය (Biodiversity) රක්ෂණය කරයි. අම්ල වැසි (Acid Rain) වැනි මානව ක්‍රියාකාරකම් නිසා මේඝයේ මෙම රක්ෂණ ගුණය විනාශ වූ විට වනාන්තර සහ ඖෂධ පද්ධති වඳ වී යයි. ආරක්ෂා කිරීම හා හරිත බුදුසමය: හරිත බුදුසමය උගන්වන ස්වභාවධර්මයේ "ස්වයං-ආරක්ෂිත" පද්ධතියට ගරු කිරීම මෙහිදී වැදගත් වේ. යෝනිසෝමනස්කාරය හෙවත් නුවණින් විමසා පරිසරය සුරැකීම තුළින් ස්වභාවික ඖෂධ පද්ධති ආරක්ෂා වන අතර එය පුද්ගලයාගේ ආධ්‍යාත්මික සුවයට ද උපකාරී වේ.

V. ජල පද්ධති පරිපූර්ණ කිරීම හා පාරිසරික සාධාරණත්වය.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[9]: "වර්ෂා කෙරෙමින් ගංගා වැව් පොකුණු ඇළ කඳුරු... නිරන්තර උදක ධාරාවෙන් පරිපූර්ණ කරන්නේ ය." ගාථාවිවරණාර්ථය ^[10]: පරිසරයේ ඇති හිස් වූ ජල පද්ධති මේඝය පුරවන්නා සේම, යොගාවචරයා ද සද්ධර්මය නමැති මේඝය වස්වා නිර්වාණය අපේක්ෂා කරන සත්වයන්ගේ සිත් සතන් පුරවාලිය යුතු බව මෙහි අර්ථයයි. උක්ත දේශනා විවරණය අනුව: පාරිසරික වැදගත්කම: මේඝය මඟින් ජල මූලාශ්‍ර පරිපූර්ණ කිරීම පාරිසරික සාධාරණත්වය (Environmental Justice) පිළිබඳ කදිම නිදසුනකි. අසීමිතව ජලය සූරාකෑම සහ දූෂණය කිරීම නිසා මෙම පරිපූර්ණත්වය බිඳවැටීම නූතන ලෝකයේ ගැටුම්වලට (Water Wars) මග පාදයි. ආරක්ෂා කිරීම හා හරිත බුදුසමය: ධර්මය "සද්ධර්ම මේඝයක්" ලෙස හඳුන්වමින්, පරිසරයේ ඇති සියලුම ජල මූලාශ්‍ර පොදු සම්පත් ලෙස ආරක්ෂා කිරීමේ වගකීම හරිත බුදුසමය අවධාරණය කරයි. එය සියලු දෙනාගේම ආධ්‍යාත්මික පිපාසය මෙන්ම ලෞකික පිපාසය ද නිවන එකම සාධකයයි.

3.1.2 මහා පෘථිවිය පිළිබඳ පාරිසරික සහ ආධ්‍යාත්මික විවරණය.

මහා පෘථිවිය යනු ජීවී ලෝකයේ පැවැත්මට අවශ්‍ය සියලු සම්පත් දරා සිටින මහා පදනමයි. එහි ඇති අජීවී ගුණාංග ආරක්ෂා කිරීමේ නූතන පාරිසරික වැදගත්කම හරිත බුදුසමය තුළ මෙසේ විචාරාත්මකව විමර්ශනය කළ හැකිය.

I. සමානාත්මතාවය සහ ස්වභාවික ප්‍රතිචක්‍රීකරණය.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[11]: "මහරජානෙනි, යම් සේ මහාපෘථිවි තොම ඉෂ්ට වූ කපුරු කළුවැල් තුවරලා... විසුරුවන කල්හි යම්බඳු වී ද, පිත් සෙම් සැරව ලේ... මුත්‍ර‍ අසූචි යනාදි අනිෂ්ට වස්තු බහා ලීමෙහිත් එබඳු ම වේ ය." ගාථා විවරණාර්ථය ^[12]: පෘථිවිය පිරිසිදු හා අපිරිසිදු දේ හමුවේ නොවෙනස්ව පවතින්නා සේම, යොගාවචරයා ද ලාභ-අලාභ, නින්දා-ප්‍රශංසා හමුවේ අකම්පිතව "සමාධි ගුණයෙන්" යුක්තව වාසය කළ යුතු බව මෙහි අර්ථයයි. උක්ත දේශනා විවරණය අනුව (නූතන අදාළත්වය හා ආරක්ෂා කිරීම): පාරිසරික වැදගත්කම: පෘථිවිය සියලු අපද්‍රව්‍ය දරා ගනිමින් සිදු කරන මෙම ක්‍රියාවලිය හරිත බුදුසමයේ ප්‍රතිචක්‍රීකරණය (Recycling) සහ පාරිසරික සහජීවනයට මනාව ගැලපේ. අජීවී පෘථිවිය යනු අපද්‍රව්‍ය නැවත ජීවය සඳහා සකස් කරන පදනමයි. විපාක හා ආරක්ෂා කිරීම: පෘථිවියේ මෙම "දරා ගැනීමේ ශක්තිය" ඉක්මවා විෂ ද්‍රව්‍ය හා ප්ලාස්ටික් බැහැර කිරීමෙන් පස දූෂණය වී ජීවී පද්ධති විනාශ වේ. එම නිසා, පෘථිවියේ මෙම අකම්පිත ගුණය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා මානවයා තම පාරිභෝජන රටාවන් පාලනය කරමින් පෘථිවියට "විෂ" එකතු කිරීම නැවැත්විය යුතුය.

II. ස්වභාවිකත්වය සහ පාරිසරික ආචාරධර්ම.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[13]: "මහාපෘථිවිතොමෝ පහ වූ ආභරණ සැරහීම් ඇත්තී තමාගේ පෘථිවි ගන්ධයෙන් ම වැඩෙන ලද්දී ය." ගාථා විවරණාර්ථය ^[14]: පෘථිවියේ ස්වභාවික ගන්ධය මෙන්, යොගාවචරයා ද බාහිර ආටෝපවලින් තොරව, තමාගේම ආධ්‍යාත්මික ගුණයක් වන "සීල ගන්ධයෙන්" යුක්තව වර්ධනය විය යුතු බව මෙහි අර්ථයයි. උක්ත දේශනා විවරණය අනුව:පාරිසරික වැදගත්කම: හරිත බුදුසමය මෙහිදී අවධාරණය කරන්නේ සොබාදහමේ සරල බවයි. නූතන ලෝකය කෘතිම රසායනික හා ආභරණවලින් පෘථිවිය සැරසීමට (Exploitation) යාමෙන් පසෙහි ස්වභාවික ගුණය විනාශ වී ඇත. ආරක්ෂා කිරීම: මිනිසා අධි-පරිභෝජනවාදී ආටෝපවලින් තොරව "සීල ගන්ධය" හෙවත් පාරිසරික ආචාරධර්ම ආරක්ෂා කරමින් ජීවත් විය යුතු බව මෙයින් විචාරාත්මකව තහවුරු වේ. පෘථිවියේ ස්වභාවිකත්වය ආරක්ෂා කිරීම මානවයාගේ ලෞකික සෞඛ්‍යයට ද පදනමකි.

III. අඛණ්ඩතාව සහ පාරිසරික ආරක්ෂණ ප්‍රතිපත්ති.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[15]: "මහාපෘථිවිතොමෝ අතුරක් නැත්තී ය. සිදුරක් නැත්තී ය. සුසිරයක් නැත්තී ය. බහල වූවා ය, ඝන වූවා ය." ගාථා විවරණාර්ථය ^[16]: පෘථිවියේ පවතින මෙම සිදුරු රහිත ඝන ස්වභාවය මෙන්, යොගාවචරයා ද කිසිදු අඩුපාඩුවක් හෝ කඩවීමක් නොමැති පිරිසිදු "අඛණ්ඩ ශීලයක" පිහිටා කටයුතු කළ යුතු බව මෙහි අර්ථයයි. උක්ත දේශනා විවරණය අනුව:පාරිසරික වැදගත්කම: පෘථිවියේ මෙම අඛණ්ඩ භෞතික ස්වභාවය බිඳවැටුණු විට (උදා: අවිධිමත් කැණීම් නිසා වන නායයාම්) සමස්ත පද්ධතියම අනතුරට ලක්වේ. ආරක්ෂා කිරීම: පාරිසරික ආරක්ෂාව (Environmental Protection) යනු සිදුරු සහිත හෝ අඩපණ වූ වැඩපිළිවෙළක් නොවිය යුතුය. පෘථිවියේ අඛණ්ඩතාව මෙන් පරිසරය සුරැකීමේ නීති සහ ප්‍රතිපත්ති ද ස්ථාවර විය යුතු බව හරිත බුදුසමය පෙන්වා දෙයි. පිරිසිදු ශීලය සහ පිරිසිදු පාරිසරික හැසිරීම අතර පවතින සහසම්බන්ධය මෙයින් මූර්තිමත් වේ.

IV. පරාර්ථචරියාව සහ නොපසුබට උත්සාහය.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[17]: "මහරජානෙනි, මහාපෘථිවිතොමෝ ගාම නිගම නගර ජනපද වෘක්ෂ පර්වත... මනුෂ්‍ය නරනාරි ජනසමූහයා ධරන්නී ද අකුසීත වන්නේ ය." ගාථා විවරණාර්ථය ^[18]: පෘථිවිය කම්මැලි නොවී සියල්ල දරන්නා සේම, යොගාවචරයා ද අකුසීතව (කම්මැලි නොවී) ලෝක සත්ත්වයාට යහපත සැලසීමට කැපවිය යුතු බව මෙහි අර්ථයයි. උක්ත දේශනා විවරණය අනුව: පාරිසරික වැදගත්කම: පෘථිවිය තමා මත යැපෙන සියලු සජීවී ලෝකය කිසිදු භේදයකින් තොරව දරා සිටීම පරාර්ථචරියාවේ උච්චතම අවස්ථාවයි. ආරක්ෂා කිරීම: පරිසරය සුරැකීම සඳහා අවශ්‍ය වන්නේ පෘථිවිය සතු මෙම "අකුසීත බව" හෙවත් නොපසුබට පාරිසරික වගකීමයි. පෘථිවිය සතු මෙම ධාරක ශක්තිය ආරක්ෂා කරගැනීම සඳහා මිනිසා සම්පත් සූරාකෑමෙන් වැළකී, පෘථිවියට "විවේකයක්" ලබා දිය යුතු බව හරිත බුදුසමය අවධාරණය කරයි.

V. අපක්ෂපාතීත්වය සහ ජීව-කේන්ද්‍රීය දෘෂ්ටිය.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[19]: "මහරජානෙනි, මහාපෘථිවිතොමෝ හිතාහිතයන් කෙරෙහි දයා ක්‍රොධ දෙකින් මිදුනා ය." ගාථා විවරණාර්ථය ^[20]: යොගාවචරයා ද ඇලීමෙන් හා ගැටීමෙන් තොරව "පෘථිවිය හා සම වූ සිතින්" වාසය කරමින් උපේක්ෂාව ප්‍රගුණ කළ යුතු බව මෙහි අර්ථයයි. උක්ත දේශනා විවරණය අනුව : පාරිසරික වැදගත්කම: මෙම පාරිසරික ලක්ෂණය උපේක්ෂා සහගත සිතකට උපමා කිරීමෙන් පැහැදිලි වන්නේ පරිසරය සුරැකීමේදී අපක්ෂපාතීව කටයුතු කිරීමේ වැදගත්කමයි. ආරක්ෂා කිරීම: පෘථිවිය සියල්ලන්ටම එකසේ සේවය කරන්නා සේම, හරිත බුදුසමය ද සියලු සත්ත්වයන් හා පරිසර පද්ධති කෙරෙහි සමාන වගකීමක් පැවරිය යුතු බව අවධාරණය කරයි. මෙය මානව-කේන්ද්‍රීය දෘෂ්ටියෙන් මිදී ජීව-කේන්ද්‍රීය (Biocentric) දෘෂ්ටියකට යොමු වීමක් වන අතර, නූතන පාරිසරික යුක්තිය ඉටු කිරීමට ඇති එකම මග මෙයයි.

3.1.3 සජීවී පරිසර ලක්ෂණ වර්ගීකරණය වෘක්ෂය.

හරිත බුදුසමය තුළ වෘක්ෂය යනු හුදෙක් ඔක්සිජන් ලබාදෙන ස්වභාවික වස්තුවක් පමණක් නොව, එය උසස් ආධ්‍යාත්මික ගුණාංග මූර්තිමත් කරන ජීවී ඒකකයකි. වෘක්ෂයේ ස්වභාවය සහ යොගාවචරයාගේ පටිපදාව අතර පවතින සබඳතාව මිළින්ද පඤ්හය තුළ මෙසේ විවරණය වේ.

I. පෝෂණය ලබාදීම සහ ආධ්‍යාත්මික අස්වැන්න.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[21]: “මහරජානෙනි, යම් සේ වෘක්ෂය නම් පුෂ්පඵල ධරන්නේ ය.” ගාථාවිවරණාර්ථය ^[22]: වෘක්ෂයක් මල් සහ පල දරන්නා සේම, යොගාවචරයා ද තමාගේ සිත් නමැති වෘක්ෂයෙහි "විමුක්ති පුෂ්ප" (පඤ්ච විමුක්තීන්) සහ "ශ්‍රාමණ්‍ය ඵල" (සතර මඟ සතර ඵල) දරා සිටිය යුතු බව මෙහි අර්ථයයි. උක්ත දේශනා විවරණය අනුව (නූතන අදාළත්වය හා ආරක්ෂා කිරීම): පාරිසරික වැදගත්කම: වෘක්ෂය සතු මූලික පාරිසරික ලක්ෂණය වන්නේ සජීවී ලෝකයට අවශ්‍ය ආහාර (ඵල) සහ සෞන්දර්යය (පුෂ්ප) ලබා දෙමින් පරිසර පද්ධතියේ ප්‍රාථමික නිෂ්පාදකයා ලෙස ක්‍රියා කිරීමයි.ආරක්ෂා කිරීම හා හරිත බුදුසමය: හරිත බුදුසමය මෙම වෘක්ෂ ලක්ෂණය "Spiritual Ecology" (ආධ්‍යාත්මික පරිසර විද්‍යාව) ලෙස හඳුන්වයි. ගසක් ස්වභාවිකවම පල දරන්නා සේ, පාරිසරික සදාචාරය රකින පුද්ගලයා තුළින් උසස් විමුක්ති ඵලයන් හටගත යුතු බව මෙයින් තහවුරු වේ. වර්තමානයේ වනාන්තර විනාශ කිරීම (Deforestation) නිසා මෙම ස්වභාවික පෝෂණ චක්‍රය බිඳවැටී ඇති අතර, වෘක්ෂලතා ආරක්ෂා කිරීම ලෞකික පෝෂණයට මෙන්ම ආධ්‍යාත්මික සංවර්ධනයට ද අත්‍යවශ්‍ය වේ.

II. පරාර්ථකාමී සෙවන සහ මානසික විඩාව නිවීම.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[23]: “වෘක්ෂයතෙම තමාගේ සමීපයට එළඹියා වූ ප්‍ර‍විෂ්ට වූ ජනයන්ට විඩා හැර හිඳීම පිණිස සෙවන දෙන්නේ ය.” ගාථාවිවරණාර්ථය ^[24]: ගසක් කිසිදු බලාපොරොත්තුවකින් තොරව විඩාව නිවන්නා සේම, යොගාවචරයා ද තමා කරා එන පුද්ගලයන්ට ආමිෂ හෝ ධර්ම සංග්‍රහයෙන් සංග්‍රහ කර ඔවුන්ගේ මානසික විඩාව හා දුක නිවීමට කටයුතු කළ යුතු බව මෙහි අර්ථයයි. උක්ත දේශනා විවරණය අනුව: පාරිසරික වැදගත්කම: නූතන නාගරීකරණය තුළ "තාප දූපත්" (Urban Heat Islands) නිර්මාණය වන විට වෘක්ෂයන් ලබා දෙන සෙවන සහ සිසිලස මගින් පරිසර උෂ්ණත්වය පාලනය වේ. විපාක හා හරිත බුදුසමය: වෘක්ෂයන්ගේ මෙම ගුණය පරාර්ථකාමීත්වය (Altruism) ලෙස විග්‍රහ කෙරේ. ගසක් තමා කපන්නාට වුව ද සෙවන දෙන්නාක් මෙන්, බෞද්ධ පරිසරවේදියා ද සියලු ජීවීන් කෙරෙහි අසීමිත මෛත්‍රිය දැක්විය යුතුය. වෘක්ෂයන් විනාශ කිරීමෙන් මිනිසාට මෙම ස්වභාවික "විඩා නිවන" ස්ථාන අහිමි වන අතර, එය මානසික ආතතිය ඉහළ යාමට ද ලෞකික හේතුවක් වේ.

III. අචල ඡායාව සහ සමානාත්මතාවය.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[25]: “වෘක්ෂයතෙම තමාගේ ඡායාව වෙනස් නො කරන්නේ ය.” ගාථාවිවරණාර්ථය ^[26]: වෘක්ෂයක ඡායාව ස්ථාවර වන්නා සේම, යොගාවචරයා ද මිතුරන් මෙන්ම තමා නසන්නට එන සතුරන් කෙරෙහි ද වෙනසක් නොමැතිව "සම මෙත්" පැතිරවිය යුතු බව මෙහි අර්ථයයි. උක්ත දේශනා විවරණය අනුව:පාරිසරික වැදගත්කම: වෘක්ෂයේ මෙම "වෙනස් නොවන ඡායාව" හරිත බුදුසමය තුළ සමානාත්මතාවයේ (Equanimity) සංකේතයකි. ස්වභාවික පරිසරය කිසිවෙකු කොන් නොකරන්නා සේම, මනුෂ්‍යයා ද සොබාදහමේ කොටසක් ලෙස සියලු ජීවීන් කෙරෙහි මෛත්‍රී සහගත විය යුතුය. ආරක්ෂා කිරීම: වර්තමානයේ පාරිසරික අර්බුද හමුවේ වැඩිපුරම බැටකන්නේ දිළිඳු ජනතාවයි (Environmental Injustice). වෘක්ෂයක සෙවන සැමට සමානව ලැබෙන්නා සේම, පාරිසරික සම්පත් ආරක්ෂා කිරීමේදී සහ බෙදා හැරීමේදී අපක්ෂපාතී විය යුතු බව මෙම වෘක්ෂ ලක්ෂණයෙන් නූතන ලෝකයට පාඩමක් කියා දෙයි.

3.1.4 අජීවී පාරිසරික ලක්ෂණ වර්ගීකරණය: සූර්යයා

සූර්යයා යනු ලොවට ආලෝකය හා ශක්තිය සපයන ප්‍රධාන අජීවී සාධකයයි. හරිත බුදුසමය තුළ සූර්යයාගේ ක්‍රියාකාරිත්වය ආධ්‍යාත්මික පරිවර්තනය සඳහා කදිම උපමාවක් ලෙස භාවිත වන අතර එහි පාරිසරික වටිනාකම මෙසේ විමර්ශනය කළ හැකිය.

I. කෙලෙස් තෙතමනය ක්ෂය කිරීමේ ගුණය.

මිළින්ද පඤ්හ (Milinda Panha), යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[27]: “සූර්යදිව්‍යරාජතෙම පෘථිවිතලයෙහි ජලය වියළා ක්ෂය කරන්නේ ය.”ගාථා විවරණාර්ථය ^[28]: සූර්යයා පොළොවේ තෙතමනය වියළන්නා සේම, යොගාවචරයා ද තම සිතේ පවතින සියලු "කෙලෙස් නමැති තෙතමනය" ක්ෂය කළ යුතු බව මෙහි අර්ථයයි. උක්ත විවරණයෙහි නූතන අදාළත්වය: පාරිසරික වැදගත්කම: සූර්යයා මඟින් සිදුකරන මෙම වාෂ්පීකරණ ක්‍රියාවලිය පෘථිවියේ ජල චක්‍රය පවත්වා ගැනීමටත්, අතිරික්ත තෙතමනය ඉවත් කර රෝගකාරක බීජ විනාශ කිරීමටත් අත්‍යවශ්‍ය වේ. විපාක හා හරිත බුදුසමය: පාරිසරික සමතුලිතතාව බිඳවැටීම නිසා සූර්ය තාපය අධික වීමෙන් ජල මූලාශ්‍ර සිඳීයාම (Desertification) නූතන අර්බුදයකි. මෙය හරිත බුදුසමය තුළ සිතේ තෘෂ්ණාව අධික වී ආධ්‍යාත්මික ගුණධර්ම වියළී යාමට සමාන වේ. ආරක්ෂා කිරීම හා හරිත බුදුසමය: සූර්යයාගේ ස්වභාවික තාප පාලනය ආරක්ෂා කරගැනීම සඳහා හරිතාගාර වායු විමෝචනය පාලනය කළ යුතුය. ප්‍රඥාව නමැති හිරු රැසින් සිතේ තණ්හාව වියළා දැමීම පරිසරය හා මනස අතර පවතින දාර්ශනික සමානතාව විදහා දක්වයි.

II. අවිද්‍යා අන්ධකාරය දුරු කිරීමේ ප්‍රභාව.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[29]: “සූර්යදිව්‍යරාජතෙම ඝනතර තිමිරාන්ධකාරය දුරු කරන්නේ ය.”ගාථා විවරණාර්ථය ^[30]: සූර්යයා අන්ධකාරය දුරු කරන්නා සේම, යොගී පුද්ගලයා ද "අවිද්‍යා අන්ධකාරය" ප්‍රඥා ආලෝකයෙන් දුරු කිරීමට කැපවිය යුතු බව මෙහි අර්ථයයි. උක්ත විවරණයෙහි නූතන අදාළත්වය: පාරිසරික වැදගත්කම: සූර්යාලෝකය ප්‍රභාසංස්ලේෂණය සඳහා පදනම සපයමින් සියලු ජීවීන්ගේ පැවැත්ම සහ ලෝකයේ දෘශ්‍යමාන පැවැත්ම තහවුරු කරයි. විපාක හා හරිත බුදුසමය: වායු දූෂණය (Smog) නිසා සූර්යාලෝකය පොළොවට පතිත වීම බාධා වීමෙන් ශාක හා සතුන්ගේ වර්ධනය අඩාල වේ. මෙය මානවයා තුළ පවතින "මෝහය" හෙවත් පාරිසරික අවිද්‍යාව නිසා සොබාදහම නිවැරදිව දැකීමට නොහැකි වීමට සමාන වේ. ආරක්ෂා කිරීම හා හරිත බුදුසමය: හරිත බුදුසමය පෙන්වා දෙන්නේ ප්‍රඥාවෙන් අවිද්‍යාව දුරු කිරීමෙන් පමණක් පරිසරය සහ මානවයා අතර පවතින විකෘති සබඳතා නිවැරදි කළ හැකි බවයි.

III. අප්‍රමාදී හැසිරීම සහ පාරිසරික සදාචාරය.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[31]: “සූර්යදිව්‍යරාජතෙම නිරන්තරයෙන් ම චලනය වන්නේ ය, හැසිරෙන්නේ ය.”ගාථා විවරණාර්ථය ^[32]: යොගාවචරයා ද සූර්යයා මෙන් නිරන්තරයෙන් "යෝනිසෝමනස්කාරය" තුළ තම සිත හසුරුවමින් අප්‍රමාදීව වාසය කළ යුතු බව මෙහි අර්ථයයි. උක්ත විවරණයෙහි නූතන අදාළත්වය: පාරිසරික වැදගත්කම: සූර්යයාගේ නිරන්තර චලිතය පෘථිවියේ සෘතු විපර්යාස සහ දෛනික ජෛව රිද්මයන් (Circadian Rhythms) පාලනය කරයි. විපාක හා හරිත බුදුසමය: මානව ක්‍රියාකාරකම් නිසා ස්වභාවික රිද්මයන් වෙනස් වීමෙන් සත්ත්ව සංක්‍රමණ සහ ශාක පලදැරීමේ රටා අවුල් වී ඇත. මෙය යොගාවචරයාගේ අප්‍රමාදී බව ගිලිහී යාමෙන් සිදුවන ආධ්‍යාත්මික පසුබෑමට සමාන වේ. ආරක්ෂා කිරීම හා හරිත බුදුසමය: සූර්යයාගේ අප්‍රමාදී හැසිරීම හරිත බුදුසමය තුළ "අප්‍රමාදය" ලෙස විග්‍රහ කෙරේ. පාරිසරික සදාචාරය රැකීමට ද සූර්යයා මෙන් නිරන්තර අවධානය සහ යෝනිසෝමනස්කාරය අවශ්‍ය බව මෙහිදී ඉස්මතු වේ.

IV. සංවේගය සහ ස්වභාවධර්මයේ අනිත්‍යතාව.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[33]:“සූර්යදිව්‍යරාජතෙම ලෝවැසියා සන්තාපනය කෙරෙමින් හැසිරෙන්නේ ය... රාහු අසුරේන්ද්‍රයා දැක භය උපදවන්නේ ය.”ගාථා විවරණාර්ථය ^[34]: යොගාවචරයා ද සංසාරයේ ඇති දුක්ඛිත ස්වභාවය දැක "සංවේගය" නමැති භය ඇති කරගෙන සසර කලකිරීමට මඟ පෑදිය යුතු බව මෙහි අර්ථයයි. උක්ත විවරණයෙහි නූතන අදාළත්වය: පාරිසරික වැදගත්කම: සූර්යයාගේ තාපය ජීවීන්ට ශක්තිය ලබා දෙන අතරම අධික උෂ්ණත්වය මගින් ස්වභාවධර්මයේ ඇති භයානක හා ප්‍රබල ස්වභාවය පසක් කරයි. විපාක හා හරිත බුදුසමය: ඕසෝන් ස්ථරය විනාශ වීම නිසා සූර්යයාගෙන් එන අහිතකර කිරණ සෘජුව පතිත වීමෙන් ජීවීන්ට සන්තාපය (හානිය) පැමිණේ. මෙය සසර දුකට බිය නොවන පුද්ගලයා විනාශයට පත්වීමට සමාන වේ. ආරක්ෂා කිරීම හා හරිත බුදුසමය: මෙය "සංවේගය සහ ස්වභාවධර්මය" අතර පවතින සබඳතාවයි. ස්වභාවධර්මයේ ඇති අස්ථිර බව (අනිත්‍ය) හඳුනාගෙන පරිසරය කෙරෙහි ඇති තෘෂ්ණාව බැහැර කිරීමට මෙය මඟ පෙන්වයි.

V. පාරිසරික ප්‍රභාව.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[35]: “යථාපි සුරියො උදයන්තො-රූපං දස්සෙති පාණිනං, සුචිං ච අසුචිං චාපි-කල්‍යාණං චාපි පාපකං.” ගාථා විවරණාර්ථය ^[36]:සූර්යයා සියල්ල පෙන්වන්නා සේ, ධර්මධර භික්ෂුව ද ජනයාට සත්‍යය පෙන්වා දී නිවැරදි "ආර්ය මාර්ගය" හෙළිදරව් කළ යුතු බව මෙහි අර්ථයයි. උක්ත විවරණයෙහි නූතන අදාළත්වය: පාරිසරික වැදගත්කම: සූර්යයා ලෝකයේ පවතින පිරිසිදු (සුචි) සහ අපිරිසිදු (අසුචි) දේ කිසිදු භේදයකින් තොරව හෙළිදරව් කරයි. විපාක හා හරිත බුදුසමය: පාරිසරික දැනුම (Ecological Awareness) නොමැති වීම නිසා මිනිසා පරිසරයේ පවතින විනාශකාරී ලක්ෂණ හඳුනා නොගනී. එය අඳුරේ වංක මාවතක ගමන් කිරීමට සමාන වේ. ආරක්ෂා කිරීම හා හරිත බුදුසමය: මෙය හරිත බුදුසමය තුළ "Environmental Radiance" ලෙස හැඳින්වේ. සූර්යයා ලෝකයේ යහපත්-අයහපත් ස්වභාවය පෙන්වන්නා සේම, හරිත බුදුසමය ද පරිසරයේ ඇති සත්‍ය ස්වභාවය අවබෝධ කර දෙමින් මානවයාට නිවැරදි මග පෙන්වයි.

3.1.5 පාරිසරික ලක්ෂණ වර්ගීකරණය: මහවනය

හරිත බුදුසමය තුළ මහවනය යනු හුදෙක් ගස්වැල් සමූහයක් නොව, එය ජීවී හා අජීවී පද්ධතීන්ගේ සුසංයෝගයෙන් සැදුම්ලත්, මානවයාට ආධ්‍යාත්මික පරමාදර්ශ සපයන උත්තම පාරිසරික කලාපයකි.

I. දරාගැනීමේ ශක්තිය සහ පාරිසරික සේවාවන්.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[37]: “යම් සේ මහාවනය නම් අසුචිවන්ත ජනයන් මුවහ කොට වසන්නේ ය.”ගාථා විවරණාර්ථය ^[38]: යොගාවචරයා ද අනුන්ගේ අපරාධ හා දොෂ ලොවට විවෘත නොකර, ඉවසීමෙන් යුතුව ඒවා වසාගෙන සිටීමේ ගුණය ප්‍රගුණ කළ යුතු බව මෙහි අර්ථයයි. උක්ත විවරණයෙහි නූතන අදාළත්වය : පාරිසරික වැදගත්කම: වනය අශුචි හෝ අපිරිසිදු දෑ මුවහ කරගන්නා සේම, ස්වභාවික පරිසරය විසින් මානව දූෂණයන් දරා ගනිමින් අපට නිරන්තරයෙන් යහපත සලසයි. මෙය වර්තමාන පරිසර පද්ධති සේවාවන් (Ecosystem Services) පිළිබඳ අගනා උපමාවකි. විපාක හා හරිත බුදුසමය: වනාන්තර විනාශ වීම නිසා පරිසරයට මෙම "දරාගැනීමේ ශක්තිය" අහිමි වී ගොඩකිරීම්, පාංශු ඛාදනය සහ දූෂණය ඉහළ ගොස් ඇත. මෙය ආධ්‍යාත්මික ඉවසීම ගිලිහී ගිය සමාජයක පරිහානියට සමාන වේ. ආරක්ෂා කිරීම හා හරිත බුදුසමය: සංරක්ෂණයේ ආධ්‍යාත්මික පදනම වන්නේ පරිසරයේ මෙම දරාගැනීමේ ගුණය හඳුනා ගැනීමයි. වනය සුරැකීම යනු මානව වර්ගයාගේ සියලු වැරදි නිහඬව නිවැරදි කරන ස්වභාවික පද්ධතිය රැකගැනීමයි.

II. පාරිසරික නිහඬතාව සහ ආධ්‍යාත්මික ශූන්‍යතාව.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[39]: “මහවනය බොහෝ වූ නොයෙක් ජනයන්ගෙන් ශූන්‍ය වූයේ ය... මහවනය ජනසම්බාධ විරහිත ව විවෙක වූයේ ය.” ගාථා විවරණාර්ථය ^[40]: වනය ජනයාගෙන් ශූන්‍ය වන්නා සේම, යොගාවචරයා ද කෙලෙස් සමූහයෙන් තම සිත ශූන්‍ය කර ගත යුතු බවත්, අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වෙන්වී මානසික විවේකය (Seclusion) ලබා ගත යුතු බවත් මෙහි අර්ථයයි. උක්ත විවරණයෙහි නූතන අදාළත්වය: පාරිසරික වැදගත්කම: වනය ජන සම්බාධවලින් තොර වීම හරිත බුදුසමයේ එන "පාරිසරික නිහඬතාව" (Sonic Ecology) පිළිබඳ සංකල්පයට අනුකූල වේ. විපාක හා හරිත බුදුසමය: නූතන ලෝකයේ ශබ්ද දූෂණය සහ ජන සම්බාධය නිසා මිනිසාට තම ආධ්‍යාත්මික විවේකය අහිමි වී ඇත. වනය විනාශ කිරීමෙන් මානසික සුවයට ඇති ස්වභාවික දොරටුව වැසී යයි. ආරක්ෂා කිරීම හා හරිත බුදුසමය: මිනිසාට තමා තුළට එබී බැලීමට සහ ආධ්‍යාත්මික දියුණුව ලැබීමට මෙවැනි ශූන්‍ය පරිසරයක් අත්‍යවශ්‍ය වේ. වනයේ නිහඬතාව රැකීම මානසික සෞඛ්‍යය සුරැකීමට ද හේතු වේ.

III. පාරිසරික පිරිසිදුභාවය සහ ගෞරවණීයත්වය.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[41]: “මහවනය යහපත් වූයේ ය, පිරිසිදු වූයේ ය... උත්තම ජනයන් විසින් සෙවනය කරණ ලද්දේ ය.” ගාථා විවරණාර්ථය ^[42] පරිසරයේ පවතින මෙම පිරිසිදු බව මෙන් යොගාවචරයා ද පිරිසිදු ගුණධර්මවලින් යුක්ත විය යුතු බවත්, ආර්ය ජනයන්ගේ ඇසුර ලබන ශීලවන්තයෙකු විය යුතු බවත් මෙහි අර්ථයයි. උක්ත විවරණයෙහි නූතන අදාළත්වය: පාරිසරික වැදගත්කම: උත්තම ජනයන් වනය සේවනය කිරීම මගින් පෙනී යන්නේ, බුදුදහම තුළ වනය යනු හුදෙක් භෞතික සම්පතක් නොව, ගෞරවයෙන් යුතුව ආරක්ෂා කළ යුතු (Venerated) උතුම් කලාපයක් බවයි. විපාක හා හරිත බුදුසමය: වනය අපිරිසිදු කිරීම සහ වන විනාශය ආධ්‍යාත්මික පිරිහීමේ ලකුණකි. පරිසරය දූෂණය කරන මිනිසා තුළ ආධ්‍යාත්මික පිරිසිදු බවක් පැවතිය නොහැක. ආරක්ෂා කිරීම හා හරිත බුදුසමය: පාරිසරික පිරිසිදුභාවය සහ ආධ්‍යාත්මික පිරිසිදුභාවය අතර පවතින සහසම්බන්ධය හඳුනාගෙන වනාන්තර පූජනීයත්වයෙන් යුතුව රැකීම හරිත බුදුසමයේ වගකීමයි.

3.1.6 අජීවී පාරිසරික ලක්ෂණ වර්ගීකරණය: චන්ද්‍රයා

චන්ද්‍රයා යනු අජීවී පරිසරයේ සංවේදී මෙන්ම සෞම්‍ය ලක්ෂණ මූර්තිමත් කරන සාධකයකි.

I. ක්‍රමික සංවර්ධනය සහ ස්වභාවික රිද්මය.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[43]: “චන්ද්‍ර‍දිව්‍යරාජතෙම ශුක්ලපක්ෂයෙහි දවසින් දවස වැඩි වැඩියක් වඩින්නේ ය.”ගාථා විවරණාර්ථය ^[44]: යොගාවචරයා ද ආචාරශීලී ගුණධර්ම චන්ද්‍රයාගේ කලා මෙන් දිනෙන් දින දියුණු කරගත යුතු බව මෙහි අර්ථයයි. උක්ත විවරණයෙහි නූතන අදාළත්වය: පාරිසරික වැදගත්කම: චන්ද්‍රයාගේ කලා වර්ධනය (Phases of the moon) ස්වභාවධර්මයේ නියමිත රිද්මයක් පවතින බව පෙන්වයි. මෙය පෘථිවියේ වඩදිය බාදිය වැනි ස්වභාවික ක්‍රියාවලීන් පාලනය කරයි. විපාක හා හරිත බුදුසමය: කෘතිම ආලෝක දූෂණය (Light Pollution) නිසා සොබාදහමේ මෙම චන්ද්‍ර රිද්මයන් බිඳවැටීම ජීවීන්ගේ ජීවන චක්‍රවලට හානි කරයි. මෙය මානව සංවර්ධනය ස්වභාවිකත්වයෙන් බැහැර වීමක් ලෙස හරිත බුදුසමය දකී. ආරක්ෂා කිරීම හා හරිත බුදුසමය: "ස්වභාවික රිද්මය" හඳුනා ගනිමින් කටයුතු කිරීමේ පාරිසරික වගකීම මෙහිදී ඉස්මතු වේ. චන්ද්‍ර කලා මෙන් ආධ්‍යාත්මිකව ද ක්‍රමිකව සංවර්ධනය විය යුතුය.

II. සිසිර ගුණය සහ පාරිසරික සංයමය.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[45]: “චන්ද්‍ර‍දිව්‍යරාජතෙම සිසිරගුණයෙන් මහත් වූයේ ය... රාත්‍රිභාගයෙහි හැසිරෙන්නේ ය.” ගාථා විවරණාර්ථය^[46]: යොගාවචරයා ද විමුක්තිය උදෙසා මහත් වීර්යය පෙරදැරි කරගෙන, ලෝකයා සමඟ ගැටෙන්නේ නැතිව හුදෙකලාව ධර්මයෙහි හැසිරිය යුතු බව මෙහි අර්ථයයි. උක්ත විවරණයෙහි නූතන අදාළත්වය : පාරිසරික වැදගත්කම: පරිසරයට සිසිලස දෙන චන්ද්‍රයා මෙන් මිනිසා ද පරිසරයට පීඩාවක් නොවී සහජීවනයෙන් සිටිය යුතුය. ආරක්ෂා කිරීම හා හරිත බුදුසමය: මෙය "සංයමය හා ගෞරවය" පිළිබඳ බෞද්ධ ස්ථාවරයයි. පරිසරය සමඟ ගනුදෙනු කිරීමේදී චන්ද්‍රයාගේ මෙම සෞම්‍ය ගුණය අත්‍යවශ්‍ය වන අතර, එය අධි-පරිභෝජනයෙන් මිදුණු සරල ජීවන රටාවකට මග පාදයි.

III. චන්දූපමාව සහ තිරසාර පරිභෝජනය.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[47]: “චන්ද්‍ර‍දිව්‍යරාජතෙම තමාගේ විමානය ධ්වජයක් කොට ඇත්තේ ය... සියල්ලන්ගේ ප්‍රාර්ථනාවෙන් යුක්ත ව උදා වන්නේ ය.” ගාථා විවරණාර්ථය ^[48]: යොගාවචරයා ද තමා ආරක්ෂා කරගන්නා ශීලය ගෞරවය කරගත යුතු බවත්, කිසිදු ලාභ අපේක්ෂාවකින් තොරව නිහතමානීව සමාජය කරා එළඹිය යුතු බවත් මෙහි අර්ථයයි. උක්ත විවරණයෙහි නූතන අදාළත්වය: පාරිසරික වැදගත්කම: මෙය හරිත බුදුසමයේ එන "චන්දූපමාව" පිළිබඳ පාරිසරික විනයයි. චන්ද්‍රයා පරිසරයට සිසිලසක් මිස බරක් නොවන සේම, මිනිසා ද පෘථිවියට බරක් නොවිය යුතුය. ආරක්ෂා කිරීම හා හරිත බුදුසමය: තිරසාර පරිභෝජනය සහ සරල ජීවන රටාවක පදනම චන්ද්‍රයා සතු මෙම පරාර්ථකාමී ගුණයයි. මිනිසා ද පරිසරයට පීඩාවක් නොවන ලෙස "හැකුළුණු කයින් හා සිතින්" ජීවත් විය යුතු බව මෙයින් තහවුරු වේ.

3.1.7 අජීවී පාරිසරික ලක්ෂණ වර්ගීකරණය: ආකාශය (Space)

හරිත බුදුසමය තුළ ආකාශය හෙවත් අවකාශය යනු සීමාවන්ගෙන් තොර, කිසිවකටත් බැඳිය නොහැකි අසමසම අජීවී සාධකයකි.

I. අනලස් ගුණය සහ ග්‍රහණයෙන් තොර සංරක්ෂණය.

මිළින්ද පඤ්හ , යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[49]: “ආකාශය යම් සේ සර්වප්‍ර‍කාරයෙන් ම ග්‍ර‍හණයක් නැත්තේ වේ ද,” ගාථා විවරණාර්ථය ^[50]: ආකාශය ග්‍රහණය කරගත නොහැකි වන්නා සේම, යොගාවචරයා ද කෙලෙස්වලට තම සිත ග්‍රහණය කර ගැනීමට ඉඩ නොදී ආකාශය මෙන් නිදහස් විය යුතු බව මෙහි අර්ථයයි. උක්ත විවරණයෙහි නූතන අදාළත්වය: පාරිසරික වැදගත්කම: හරිත බුදුසමයට අනුව පාරිසරික සම්පත් කෙරෙහි "මගේ" යන පටු හැඟීමෙන් තොරව (Non-attachment) වාසය කිරීම සංරක්ෂණයේ උතුම්ම මගයි. ආරක්ෂා කිරීම හා හරිත බුදුසමය: ආකාශය කිසිවෙකුට අයත් නොවන (Non-possessive) සාධකයක් වීම තුළින් පටු ආත්මාර්ථකාමීත්වයෙන් තොර සමස්තවාදී දැක්මක් (Holistic view) ගොඩනගා ගත යුතුය. සම්පත් සූරාකෑම නතර කළ හැක්කේ ආකාශය වැනි නොඇලෙන මනසකට පමණි.

II. අනස්සාද ස්වභාවය සහ මනෝවිද්‍යාත්මක පරිසර විද්‍යාව.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[51]: “ආකාශයෙහි ඉසි යක්ඛ රක්ඛස පක්ෂීහු හැසිරෙන්නාහු ය... ආකාශය යම් සේ අනස්සාද වූයේ වේ ද”ගාථා විවරණාර්ථය ^[52]: යොගාවචරයා ද ආකාශය මෙන් තම සිත විදර්ශනා භූමියෙහි හසුරුවාලිය යුතු බවත්, සංසාරය කෙරෙහි කලකිරී කිසිදු සැප ආස්වාදයක් නොසොයා සිටිය යුතු බවත් මෙහි අර්ථයයි. උක්ත විවරණයෙහි නූතන අදාළත්වය: පාරිසරික වැදගත්කම: මෙය හරිත බුදුසමය තුළ මනෝවිද්‍යාත්මක පරිසර විද්‍යාව (Psychological Ecology) ලෙස හැඳින්වේ. ආරක්ෂා කිරීම හා හරිත බුදුසමය: රාහුල හිමියන්ට බුදුරදුන් දුන් අවවාදයට අනුව "ආකාශය හා සම වූ සිතින්" වාසය කිරීම, පාරිසරික කම්පන හමුවේ නොසැලී සිටීමට උපකාරී වේ. බාහිර ලෝකයේ ආස්වාදයන්ට නොඇලී සිටීමෙන් පරිසරය සූරාකෑම ස්වභාවිකවම වැළකේ.‍

III. අනන්ත ප්‍රඥාව සහ නිදහස් පරිසර දැක්ම.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[53]: “ආකාශය අනන්ත වූයේ ය, අප්‍ර‍මාණ වූයේ ය... කිසි තැනක නො පිහිටන්නේ ය, නො ඇලෙන්නේ ය”ගාථා විවරණාර්ථය ^[54]: යොගාවචරයා ද ආකාශය මෙන් අනන්ත වූ ශීල ගුණයෙන් සහ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත විය යුතු බවත්, නිවාස හෝ ලාභ යන කිසිවක නොඇලී සිටිය යුතු බවත් මෙහි අර්ථයයි. උක්ත විවරණයෙහි නූතන අදාළත්වය: පාරිසරික වැදගත්කම: ආකාශය මෙන් අනන්ත වූ ඥානයක් ඇති කර ගැනීම හරිත බුදුසමයේ මූලික ඉගැන්වීමකි. ආරක්ෂා කිරීම හා හරිත බුදුසමය: පරිසරය දෙස බැලීමේදී කිසිදු පෞද්ගලික පළිබෝධයකින් තොරව, නිදහස් මනසකින් යුක්තව කටයුතු කිරීම ස්වභාවධර්මයේ සැබෑ උරුමය ආරක්ෂා කිරීමට උපකාරී වේ. ආකාශය මෙන් සීමා මායිම් රහිතව පරිසරයට ආදරය කිරීම මෙහි හරයයි.

3.1.8 අජීවී පාරිසරික ලක්ෂණ වර්ගීකරණය: පර්වතය

I. පාරිසරික නිශ්චලතාව සහ මානසික ඒකාග්‍රතාව.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[55]: “සෙලො යථා එකඝනො -වාතෙන න සමීරති” (එකඝන වූ පර්වතය සුළඟින් කම්පා නොවේ). ගාථා විවරණාර්ථය ^[56]: යොගාවචරයා ද අෂ්ට ලෝක ධර්මයන් හමුවේ කම්පා නොවන පර්වතයක් වැනි නිශ්චල සිතක් ඇති කරගත යුතු බව මෙහි අර්ථයයි. උක්ත විවරණයෙහි නූතන අදාළත්වය: පාරිසරික වැදගත්කම: පර්වත යනු පෘථිවියේ ස්ථාවරත්වය (Structural Stability) පවත්වා ගන්නා නළල වැනි ය. ඒවා ජල පෝෂක ප්‍රදේශ ලෙසත්, පස සුරැකීමටත් දායක වේ. විපාක හා හරිත බුදුසමය: පර්වත විනාශ කිරීම (කඳු කැපීම) නිසා නායයාම් වැනි පාරිසරික ව්‍යසන ඇති වේ. පරිසරයේ නිශ්චලතාව බිඳවැටීම මිනිස් සිතේ නොසන්සුන්තාවයට සෘජුව බලපායි. ආරක්ෂා කිරීම හා හරිත බුදුසමය: පර්වත බඳු ස්වභාවික පද්ධති ආරක්ෂා කිරීම මානසික සුවයට අත්‍යවශ්‍ය වේ. පර්වතය නොසැලෙන්නා සේම, පාරිසරික ප්‍රඥාවෙන් යුත් මිනිසා ද පරිභෝජනවාදී බලපෑම් හමුවේ නොසැලී සිටිය යුතුය.

II. පාරිසරික පිරිසිදු බව සහ හුදෙකලාව.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[57]: “පර්වතයතෙම ස්තබ්ධ වන්නේ ය. කිසිවක් හා මිශ්‍ර‍ නැත්තේ ය... ගල්පර්වතයෙහි පඤ්චබීජජාතීහු නො හට ගන්නාහු ය.” ගාථා විවරණාර්ථය ^[58]: යොගී පුද්ගලයා ද අනවශ්‍ය සබඳතාවලින් තොරව හුදෙකලාව වාසය කිරීමට ප්‍රිය කළ යුතු බවත්, තම සිතෙහි කෙලෙස් බීජ හට ගැනීමට ඉඩ නොදිය යුතු බවත් මෙහි අර්ථයයි. උක්ත විවරණයෙහි නූතන අදාළත්වය: පාරිසරික වැදගත්කම: පර්වත පද්ධතිවල පවතින "නොමිශ්‍රිත" සහ නිශ්චල ස්වභාවය පාරිසරික පිරිසිදු බව (Ecological Purity) සංකේතවත් කරයි. විපාක හා හරිත බුදුසමය: පර්වත ආශ්‍රිත සංචාරක ව්‍යාපාර හරහා එම පරිසරයන් දූෂණය කිරීම හරිත බුදුසමය අනුමත නොකරයි. ආරක්ෂා කිරීම හා හරිත බුදුසමය: පර්වතයක් මත අශුද්ධ බීජ හට නොගන්නා සේම, පාරිසරික සුන්දරත්වය රකින තැන කෙලෙස් බීජ පාලනය වේ. පරිසරය ආරක්ෂා කිරීම තුළින් ආධ්‍යාත්මික පිරිසිදු බව උදාකරගත හැකි බව මෙයින් තහවුරු වේ.

3.1.9 අජීවී පාරිසරික ලක්ෂණ වර්ගීකරණය: වාතය

I. පාරිසරික නිදහස සහ අනිත්‍යතාව.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[61]: “වාතය වෘක්ෂලතාවන් මථනය කරන්නේ ය... වාතය අහසෙහි හැසිරෙන්නේ ය.”ගාථා විවරණාර්ථය ^[62]: යොගාවචරයා ද තම ක්ලේශයන් මථනය කර විනාශ කර දැමිය යුතු බවත්, නිදහස් මනසකින් ධර්මයෙහි හැසිරිය යුතු බවත් මෙහි අර්ථයයි. උක්ත විවරණයෙහි නූතන අදාළත්වය: පාරිසරික වැදගත්කම: වාතය යනු පෘථිවියේ ජීව වායුව බෙදාහරින මූලික සාධකයයි. ගස්වැල් මථනය කිරීම තුළින් පරිසරයේ අනිත්‍ය ස්වභාවය නිරන්තරයෙන් සිහිපත් කරයි. විපාක හා හරිත බුදුසමය: වායු දූෂණය (Air Pollution) නිසා මෙම නිදහස් පිරිසිදු වාතය අහිමි වීම මිනිසාගේ ආධ්‍යාත්මික නිදහසට ද බාධාවකි. ආරක්ෂා කිරීම හා හරිත බුදුසමය: හරිත බුදුසමය මඟින් අපේක්ෂා කරන්නේ වාතය මෙන් නිදහස් පිරිසිදු පරිසරයකි. නිදහස් වාතය සහ මානසික නිදහස අතර ඇති බැඳීම පාරිසරික සදාචාරයෙහි වැදගත් අංගයකි.

II. අල්පේච්ඡතාව සහ පාරිසරික පියසටහන.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[63]: “වාතය කිසි ආලයක් නැත්තේ ය, ගෙයක නො වසන්නේ ය.” ගාථා විවරණාර්ථය ^[64]: යොගාවචරයා ද කිසිදු ඇල්මක් නැති නිදහස් සිතකින් යුක්ත විය යුතු බව මෙහි අර්ථයයි. උක්ත විවරණයෙහි නූතන අදාළත්වය: පාරිසරික වැදගත්කම: වාතය කිසිවකට නොබැඳී හමා යාම තිරසාරභාවයේ සංකේතයකි. විපාක හා හරිත බුදුසමය: සම්පත් කෙරෙහි ඇති ගිජුකම සහ අධි-පරිභෝජනය පරිසරය විනාශ කරයි. ආරක්ෂා කිරීම හා හරිත බුදුසමය: වාතය "නිවසක් නොමැතිව" (අනිකේත) වාසය කිරීම යන්නෙන් හරිත බුදුසමය උගන්වන්නේ Carbon Footprint එක අඩු කරමින්, සරලව හා අල්පේච්ඡව ජීවත් වීමයි.

3.1.10 අජීවී පාරිසරික ලක්ෂණ වර්ගීකරණය: ගින්න (Fire)

I. පෝෂක චක්‍රීකරණය සහ ආධ්‍යාත්මික ශක්තිය.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[65]: “වහ්නිය තෘණ කාෂ්ඨ ශාඛා පත්‍ර‍ දවා ද... වහ්නිය යම් සේ නිදයා වූයේ වේ ද.” ගාථා විවරණාර්ථය ^[66]: යොගාවචරයා ද විදර්ශනා ඥානාග්නියෙන් කෙලෙස් අරමුණු දවා විනාශ කළ යුතු බව මෙහි අර්ථයයි. නූතන උක්ත විවරණයෙහි අදාළත්වය: පාරිසරික වැදගත්කම: ගින්න මඟින් කාබනික ද්‍රව්‍ය දවා අළු කර නැවත පසට එක් කිරීම (Nutrient cycling) පරිසර පද්ධතියක පැවැත්මට හේතු වේ. විපාක හා හරිත බුදුසමය: පාලනය කළ නොහැකි ලැව්ගිනි පරිසරයට හානිකර වන්නා සේම, පාලනය කළ නොහැකි ආශාවන් මානසික පද්ධතිය විනාශ කරයි. ආරක්ෂා කිරීම හා හරිත බුදුසමය: පිරිසිදු මනසක් (Sustainable Mind) නිර්මාණය කර ගැනීමට නම් කෙලෙස් ගින්නෙන් දවා අළු කළ යුතුය. මෙය ආධ්‍යාත්මික විශුද්ධිය මඟින් පාරිසරික සමතුලිතතාව ඇති කිරීමකි.

3.1.11 අජීවී පාරිසරික ලක්ෂණ වර්ගීකරණය: ජලය

I. පාරිශුද්ධිය සහ නිරෝගීභාවය.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[69]: “උදකය පිරිසිදු වූයේ ය... රජස්ජාලය සෝදා පිරිසිදු කරන්නේ ද.”ගාථා විවරණාර්ථය ^[70]: යොගාවචරයා ද ශීලයෙන් පිරිසිදු මනසක් ඇති කරගෙන තම අභ්‍යන්තරය පිරිසිදු කරගත යුතු බව මෙහි අර්ථයයි. උක්ත විවරණයෙහි නූතන අදාළත්වය: පාරිසරික වැදගත්කම: ජලය යනු ලොව ප්‍රධාන පවිත්‍රකාරක සාධකයයි. ජල චක්‍රය මඟින් පෘථිවිය පිරිසිදු කිරීම සිදුවේ. විපාක හා හරිත බුදුසමය: ජල දූෂණය නිසා මිනිසාට මෙන්ම මුළු ජීව පද්ධතියටම හානි පැමිණේ. දූෂිත ජලය ආධ්‍යාත්මික පිරිහීමේ ලෞකික ප්‍රකාශනයකි. ආරක්ෂා කිරීම හා හරිත බුදුසමය: ජලය මඟින් රජස්ජාල සෝදා හරින්නා සේ, ධර්මය මඟින් මානසික රජස් සෝදා හැරීම හරිත බුදුසමයේ මාවතයි. ජල මූලාශ්‍ර ආරක්ෂා කිරීම පූජනීය වගකීමක් ලෙස සැලකිය යුතුය.

II. අහිංසක බව සහ පරිසර හිතකාමී බව.

මිළින්ද පඤ්හ, යොගි කථා ප්‍ර‍ශ්නය විවරණය අනුව ^[71]: “උදකය කිසිවෙකුට අහිතක් නො කරන්නේ ය... ලෝවැසියා විසින් ප්‍රාර්ථනා කරන ලද්දේ ය.” ගාථා විවරණාර්ථය ^[72]: යොගාවචරයා ද මෛත්‍රී සහගත සිසිල් සිතකින් යුක්තව අහිංසකව වාසය කළ යුතුය. උක්ත විවරණයෙහි නූතන අදාළත්වය: පාරිසරික වැදගත්කම: ජලය සතු මෘදු හා සිසිල් ගුණය ජීවීන්ගේ සහජීවනයට පදනම වේ. විපාක හා හරිත බුදුසමය: ජල හිඟය ලොව පුරා ගැටුම් (Water Wars) ඇති වීමට හේතු වී ඇත. ආරක්ෂා කිරීම හා හරිත බුදුසමය: ජලය සතු අහිංසක බව හරිත බුදුසමය තුළ Eco-friendly ජීවන රටාවක වැදගත්කම පෙන්වා දෙයි. පරිසරය සමඟ ගැටීමෙන් තොරව ජලය මෙන් ගලා යන ජීවිතයක් ගොඩනගා ගත යුතුය.

කණ්හ ජාතකය ඇසුරෙන් පාරිසරික හා ආධ්‍යාත්මික ලක්ෂණ වර්ගීකරණය [73]

පාරිසරික වැදගත්කම: කණ්හ පණ්ඩිතයන් වනයෙහි තමන්ට "ව්‍යාධියක් නූපදීවා" යනුවෙන් කළ ප්‍රාර්ථනාවෙන් ගම්‍ය වන්නේ නිරෝගී පරිසර පද්ධතියක (Healthy Ecosystem) වැදගත්කමයි. උක්ත විවරණයෙහි නූතන අදාළත්වය: විපාක හා හරිත බුදුසමය: පරිසරයට ඇති ලෝභය නිසා සම්පත් සූරාකෑම සිදු කිරීමෙන් මානව වර්ගයා විනාශයට පත්වේ. කණ්හ පණ්ඩිතයන් ලෝභය නොමැති වීම (Non-greed) වරයක් ලෙස ඉල්ලන්නේ මෙම විපාකයෙන් මිදීමටයි. ආරක්ෂා කිරීම හා හරිත බුදුසමය: තමා නිසා පරිසරයට "අනර්ථයක්" සිදු නොවන වරය ඉල්ලීම, නූතන Carbon Footprint අවම කර ගැනීමේ උතුම්ම ආරක්ෂක වැඩපිළිවෙළයි. මෙය පාරිසරික සදාචාරය මත පදනම් වූ සංරක්ෂණ මූලධර්මයකි.