3.2 සේනාසනක්ඛන්ධකය ඇසුරින් හරිත බුදුසමය සහ තිරසාර ජීවන රටාව.

ප්‍රවේශය: හරිත බුදුසමය - සහජීවනයේ පාරිසරික දර්ශනය

නූතන ලෝකය පාරිසරික අර්බුදයකට මැදිව ඇත්තේ සොබාදහම යනු මිනිසාගේ පරිභෝජනය සඳහා පවතින "බාහිර වස්තුවක්" ලෙස දකින මානව කේන්ද්‍රීය (Anthropocentric) දෘෂ්ටිය නිසාය. එහෙත් මීට වසර 2500කට පෙර විනය පිටකයේ සේනාසනක්ඛන්ධකය හරහා බුදුසමය ඉදිරිපත් කරන්නේ මිනිසා පරිසරයේ ස්වාමියා නොව, පරිසර පද්ධතියේ එක් සජීවී කොටස්කරුවෙකු පමණක් බව අවධාරණය කරන සර්ව-කේන්ද්‍රීය (Ecocentric) දර්ශනයකි.

බුදුසමයට අනුව සේනාසන කළමනාකරණය යනු හුදෙක් ගොඩනැගිලි නඩත්තුවක් නොව, එය මනස සහ අවකාශය (Space) අතර පවතින ගැඹුරු සහසම්බන්ධය පිරිපහදු කිරීමකි. "ගමට ඉතා දුරත් නොවූ - ඉතා ළඟත් නොවූ" විවේකී පරිසරයක් අනුමත කිරීම තුළින් පෙන්වා දෙන්නේ ආධ්‍යාත්මික දියුණුව සඳහා පිරිසිදු ශබ්ද පථයක් (Primal Soundscape) සහ පිරිසිදු වායු ගෝලයක් අත්‍යවශ්‍ය සාධක බවයි. මෙය නූතන වාස්තු විද්‍යාවේ එන "ජෛව හිතකාමී සැලසුම්" (Biophilic Design) සංකල්පයට වඩා දශක ගණනාවක් ඉදිරියෙන් සිටින සජීවී විද්‍යාවකි.

හරිත බුදුසමයේ දාර්ශනික හරය ගොඩනැගෙන්නේ මූලික මූලධර්ම හතරක් මතය:

1. අවමවාදය (Minimalism): "ශුන්‍යාගාර" සංකල්පය හරහා අවම සම්පත් පරිභෝජනයෙන් උපරිම මානසික නිදහස ලැබීමේ කලාව.

2. තිරසාරත්වය (Sustainability): අලුතින් සම්පත් සූරාකෑම වෙනුවට "නවාම්" හෙවත් පවතින දෑ අළුත්වැඩියා කර නැවත භාවිතයට (Reuse & Repair) දිරි දීම.

3. ජෛව සදාචාරය (Bio-ethics): සතුන්ගේ වාසස්ථාන හෝ ශරීර කොටස් (සම්/ලොම්) තම සුඛවිහරණය සඳහා යොදා නොගැනීමේ සදාචාරාත්මක වගකීම.

4. සංජානන පාරිශුද්ධිය: මිනිසාගේ ශරීර වාතයෙන් පවා පරිසරය දූෂණය නොවිය යුතු බව පවසමින් "පරිසර හිතකාමී සෞඛ්‍ය පද්ධතියක්" (Eco-sanitation) නිර්මාණය කිරීම.

මෙම ලිපිය තුළින් විමසා බැලෙන්නේ, සේනාසනක්ඛන්ධකයේ එන එම විද්‍යාත්මක හා දාර්ශනික පදනම, වර්තමාන "තිරසාර ජීවන රටාවකට" (Sustainable Lifestyle) මග පෙන්වන පූර්වාදර්ශී මූලධර්ම පද්ධතියක් බවට පත්වන ආකාරයයි.

3.2.1 පාරිසරික විවේකය සහ නිහඬතාව.

විනය පිටකය, චුල්ලවග්ග පාලි, සේනාසනක්ඛන්ධකය විවරණය අනුව: ^[84] “යමක් ගමට ඉතා දුරත් ඉතා ළඟත් නොවන්නේ ද... දහවල් ජනාකීර්ණ නො වේ ද, රෑ නිහඬ ද, ඝෝෂ රහිත ද, ගැවැසෙන ජනයාගේ ශරීරවාතයෙන් විරහිත ද... විවේකයට යොග්‍ය ද එසේ වූ තැනෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසිය යුතු වන්නේ ය.” ගාථා විවරණාර්ථය අනුව: බුදුරජාණන් වහන්සේ වැනි ආධ්‍යාත්මික උතුමෙකුට වාසය සඳහා සුදුසු වන්නේ ජන ශූන්‍ය, ශබ්ද බද්ධයෙන් තොර සහ වාතය පිරිසිදුව පවතින විවේකී පරිසරයක් බව අනේපිඬු සිටුතුමාගේ මෙම විමර්ශනයෙන් අවධාරණය කෙරේ. උක්ත දේශනා විවරණය අනුව: හරිත බුදුසමය අවධාරණය කරන්නේ සොබාදහමේ සරල බව සහ ස්වභාවිකත්වයයි. නූතන ලෝකයේ ප්‍රබල ගැටලුවක් වන ශබ්ද දූෂණය (Noise Pollution) සහ වායු දූෂණය මානසික සෞඛ්‍ය කෙරෙහි සෘජුව බලපායි. "ගැවැසෙන ජනයාගේ ශරීරවාතයෙන් විරහිත" වීම යනු ජනාකීර්ණත්වය නිසා ඇතිවන අපවිත්‍ර වාතයෙන් මිදීමයි. පිරිසිදු ශබ්ද පථයක් (Soundscape) සහ පිරිසිදු වාතය මානසික ඒකාග්‍රතාවයට අත්‍යවශ්‍ය පාරිසරික සාධක බව මෙයින් විචාරාත්මකව තහවුරු වේ.

3.2.2 ස්වභාවික වාසස්ථාන සහ ශුන්‍යාගාර සංකල්පය.

විනය පිටකය, චුල්ලවග්ග පාලි, සේනාසනක්ඛන්ධකය විවරණය අනුව:^[85] “ගැහැවියනි, තථාගතවරු ශුන්‍යාගාරයෙහි විසීම රිසි කෙරෙත්.”ගාථා විවරණාර්ථය අනුව: බුදුරජාණන් වහන්සේ සැමවිටම කෘතිම ගොඩනැගිලි හෝ සුඛෝපභෝගී මාලිගාවලට වඩා සොබාදහමට සමීප, නිදහස් සහ විවෘත අවකාශයන්හි වාසය කිරීමට ප්‍රිය කළ බව මෙයින් ප්‍රකාශ වේ. උක්ත දේශනා විවරණය අනුව: හරිත බුදුසමය අවධාරණය කරන්නේ සොබාදහමේ සරල බව සහ ස්වභාවිකත්වයයි. ශුන්‍යාගාර හෙවත් හිස් අවකාශයන් භාවිත කිරීම තුළින් අවම සම්පත් පරිභෝජනය (Minimalism) මූර්තිමත් වේ. නූතන වාස්තු විද්‍යාව තුළ පවා ස්වභාවික ආලෝකය සහ වාතාශ්‍රය උපරිමව ලැබෙන පරිදි ඉදිවන ස්වභාවික වාසස්ථාන (Natural Habitats) සංකල්පයට මෙය ඉතා සමීපය. කෘතිම ඉදිකිරීම් අවම කරමින් සොබාදහම සමඟ සහජීවනයෙන් වාසය කිරීම හරිත ජීවන රටාවක පදනමයි.

3.2.3 පාරිසරික වාස්තු විද්‍යාව සහ තිරසාර ඉදිකිරීම්.

විනය පිටකය, චුල්ලවග්ග පාලි, සේනාසනක්ඛන්ධකය විවරණය අනුව:^[86] “ජේතවනයෙහි විහාරයන් කැරැවිය... උවටන්හල්, ගිනිහල්, කැපකිළි, වැසිකිළි, කෙසකිළි, සක්මන්මළු, ළින්, පොකුණු, මඩු කැරැවිය.” ගාථා විවරණාර්ථය අනුව: විහාරයක් යනු හුදෙක් ගොඩනැගිල්ලක් නොව, එය ජල මූලාශ්‍ර (ළින්/පොකුණු), වාතාශ්‍රය සහිත විවෘත මඩු සහ සෞඛ්‍යාරක්ෂිත වැසිකිළි පද්ධතිවලින් සමන්විත පූර්ණ පාරිසරික ඒකකයක් විය යුතු බව මෙහි දැක්වේ. උක්ත දේශනා විවරණය අනුව: හරිත බුදුසමය අවධාරණය කරන්නේ සොබාදහමේ සරල බව සහ ස්වභාවිකත්වයයි. භූමියේ ජල පද්ධති සහ ස්වභාවික අවකාශයන් ආරක්ෂා කරමින් කෙරෙන මෙම ඉදිකිරීම් නූතන තිරසාර ගොඩනැගිලි (Green Buildings) සංකල්පයට අනුකූල වේ. කොන්ක්‍රීට් වනාන්තර වෙනුවට පරිසරයේ කොටසක් ලෙස වාසස්ථාන නිර්මාණය කිරීමේ වැදගත්කම මෙයින් විචාරාත්මකව පෙනී යයි.

3.2.4 සම්පත් ප්‍රතිචක්‍රීකරණය සහ අළුත්වැඩියාව.

විනය පිටකය, චුල්ලවග්ග පාලි, සේනාසනක්ඛන්ධකය විවරණය අනුව: ^[87] “නවාම් දෙන්නට අනුදනිමි... කැඩුණු බිඳුණු තැන් ප්‍රකෘතිමත් කරන්නේ ය.” ගාථා විවරණාර්ථය අනුව: අලුතින් ඉදිකිරීම් සිදු කරනවාට වඩා, පවතින දේ අළුත්වැඩියා කර (Maintenance) ඒවා ප්‍රකෘතිමත් කර භාවිත කිරීමේ වැදගත්කම බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙහිදී අනුමත කර ඇත. උක්ත දේශනා විවරණය අනුව: හරිත බුදුසමය අවධාරණය කරන්නේ සොබාදහමේ සරල බව සහ ස්වභාවිකත්වයයි. නූතන පාරිසරික කළමනාකරණයේ එන ප්‍රතිසංස්කරණය සහ නැවත භාවිතය (Reduce, Reuse, Repair) යන මූලධර්මය මෙහි මනාව ගැබ්ව ඇත. සම්පත් අපතේ නොයවා පවතින දෑ නඩත්තු කර භාවිත කිරීමෙන් පෘථිවියේ ස්වභාවික සම්පත් සූරාකෑම අවම කළ හැකි බව මෙයින් තහවුරු වේ.

3.2.5 ජෛව විවිධත්වය සහ පාරිසරික සදාචාරය.

විනය පිටකය, චුල්ලවග්ග පාලි, සේනාසනක්ඛන්ධකය විවරණය අනුව: ^[88] “වටුවෙක් ද වඳුරෙක් ද ඇතෙක් ද යන තුන් යහළු කෙනෙක් නුගරුකක් ඇසුරු කොට විසූහ... ඔහු පවා උනුනට ගෞරව ඇත්තෝ ව වුසූහ.”ගාථා විවරණාර්ථය අනුව: සත්ත්ව ලෝකයේ විවිධ ප්‍රමාණයන්ගෙන් හා ලක්ෂණවලින් යුතු සතුන් අතර පවා පවතින අන්‍යෝන්‍ය ගෞරවය සහ සහජීවනය මෙහි කථා වස්තුවෙන් විදහා දැක්වේ. උක්ත දේශනා විවරණය අනුව: හරිත බුදුසමය අවධාරණය කරන්නේ සොබාදහමේ සරල බව සහ ස්වභාවිකත්වයයි. මෙය නූතන ජෛව විවිධත්වය (Biodiversity) සුරැකීමේ සහ පාරිසරික සදාචාරයේ (Environmental Ethics) උත්තරීතර අවස්ථාවකි. මිනිසා මෙන්ම සතුන් ද පරිසර පද්ධතියේ කොටස්කරුවන් බවත්, ඔවුන් අතර පවතින අන්තර් සබඳතාව ගෞරවනීය ලෙස පවත්වා ගැනීම ස්වභාවික සමතුලිතතාවයට හේතු වන බවත් මෙයින් විචාරාත්මකව පසක් වේ.

3.2.6 සදාචාරාත්මක පරිභෝජනය සහ සත්ත්ව ආරක්ෂාව.

විනය පිටකය, චුල්ලවග්ග පාලි, සේනාසනක්ඛන්ධකය විවරණය අනුව: ^[89]“කොඳුපලසය, විසිතුරු එළුලොම් ඇතිරිය... අඳුන්දිවිසමින් කළ පසතුරුණ... මෙසේ වූ උසසුන් මහසුන් පනවත්. මහණහු කුකුස් කරන්නාහු එහි නො හිඳිත්.”ගාථා විවරණාර්ථය අනුව:විසිතුරු එළුලොම් හෝ අඳුන්දිවි සම් වැනි සත්ත්ව ලෝකයට හානිකර ද්‍රව්‍යවලින් නිම කළ සුඛෝපභෝගී භාණ්ඩ පරිභෝජනය කිරීම භික්ෂූන් විසින් ප්‍රතික්ෂේප කළ ආකාරය මෙයින් දැක්වේ.උක්ත දේශනා විවරණය අනුව:හරිත බුදුසමය අවධාරණය කරන්නේ සොබාදහමේ සරල බව සහ ස්වභාවිකත්වයයි. මෙය නූතන සදාචාරාත්මක පරිභෝජනය (Ethical Consumption) පිළිබඳ පැහැදිලි නිදසුනකි. සතුන් මරා ලබාගන්නා නිෂ්පාදන ප්‍රතික්ෂේප කිරීම හරහා සත්ත්ව හිංසනය පාලනය කිරීමටත්, අධි-පරිභෝජනවාදයට වැට බැඳීමටත් බුදුසමය මඟ පෙන්වන බව මෙයින් විචාරාත්මකව තහවුරු වේ.

පාදක සටහන් (Footnotes) සහ මූලාශ්‍ර විවරණය

[84] පාරිසරික විවේකය සහ වායු ගෝලීය පාරිශුද්ධිය පිළිබඳව:

මූලාශ්‍රය: විනය පිටකය, චුල්ලවග්ග පාලි, සේනාසනක්ඛන්ධකය, අනාථපිණ්ඩිකවත්ථු විවරණය.

විද්‍යාත්මක පාදක සටහන: මෙහි සඳහන් "අප්පසද්දං අප්පනිග්ඝෝසං" (ශබ්ද අවම) සහ "විජිතවාතං" (පිරිසිදු වාතය සහිත) යන සාධක නූතන පාරිසරික මනෝවිද්‍යාවේ (Environmental Psychology) එන 'Restorative Environments' සංකල්පයට අනුකූල වේ. ජනාකීර්ණ ප්‍රදේශවල පවතින 'ශරීර වාතය' හෙවත් කාබන්ඩයොක්සයිඩ් ($CO_2$) සාන්ද්‍රණය ඉහළ යාම මානසික විඩාවට හේතු වන බව නූතන විද්‍යාව ද පිළිගනී.

[85] ශුන්‍යාගාර සහ අවමවාදී (Minimalist) වාස්තු විද්‍යාව:

මූලාශ්‍රය: විනය පිටකය, චුල්ලවග්ග පාලි, සේනාසනක්ඛන්ධකය.

විද්‍යාත්මක පාදක සටහන: "ශුන්‍යාගාර" (Empty dwellings) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ හිස් අවකාශය නොව, ස්වභාවික ආලෝකය සහ වාතාශ්‍රය උපරිමව ලැබෙන පරිදි ඉදිවූ, කෘතිම අලංකරණයෙන් තොර නිදහස් අවකාශයන් ය. මෙය තිරසාර වාස්තු විද්‍යාවේ (Sustainable Architecture) 'Open Space Concept' හි මූලාරම්භයයි.

[86] පද්ධතිමය පාරිසරික සැලසුම්කරණය:

මූලාශ්‍රය: විනය පිටකය, චුල්ලවග්ග පාලි, සේනාසනක්ඛන්ධකය, ජේතවනාරාම පූජා විවරණය.

විද්‍යාත්මක පාදක සටහන: විහාරයක් තුළ කෙසකිළි, වැසිකිළි මෙන්ම 'පොකුණු' (Water management) තිබිය යුතු බව අවධාරණය කිරීමෙන් පෙනී යන්නේ, බුදුසමය මීට වසර 2500කට පෙර 'Integrated Waste Management' (ඒකාබද්ධ අපද්‍රව්‍ය කළමනාකරණය) සහ 'Eco-friendly Sanitation' පිළිබඳ විද්‍යාත්මක අවබෝධයක් ලබා දී ඇති බවයි.

[87] ප්‍රතිසංස්කරණය සහ චක්‍රීය ආර්ථිකය (Circular Economy):

මූලාශ්‍රය: විනය පිටකය, චුල්ලවග්ග පාලි, සේනාසනක්ඛන්ධකය, නවාම් (නවකම්) අනුමැතිය.

විද්‍යාත්මක පාදක සටහන: "කැඩුණු බිඳුණු තැන් ප්‍රකෘතිමත් කිරීම" යන්නෙන් නූතන පාරිසරික කළමනාකරණයේ එන 'Life Cycle Extension' (නිෂ්පාදනයක ආයු කාලය වැඩි කිරීම) මූලධර්මය මූර්තිමත් වේ. මෙය අධි-පරිභෝජනවාදය (Hyper-consumerism) මගින් සිදුවන සම්පත් විනාශය වැළැක්වීමේ සෘජු ක්‍රමයකි.

[88] ජෛව විවිධත්වය සහ අන්තර්-විශේෂ සහජීවනය:

මූලාශ්‍රය: විනය පිටකය, චුල්ලවග්ග පාලි, සේනාසනක්ඛන්ධකය, තිත්තිර ජාතකය ඇසුරින්.

විද්‍යාත්මක පාදක සටහන: වටුවා, වඳුරා සහ ඇතා අතර පවතින ගෞරවය පාරිසරික පද්ධතියක (Ecosystem) පවතින 'Symbiotic Relationships' (සහජීවී සබඳතා) හා සමාන වේ. මිනිසා පරිසරයේ ස්වාමියා නොව කොටස්කරුවෙකු බව මෙයින් අවධාරණය වේ.

[89] සදාචාරාත්මක පරිභෝජනය (Ethical Consumption):

මූලාශ්‍රය: විනය පිටකය, චුල්ලවග්ග පාලි, සේනාසනක්ඛන්ධකය, උච්චාසයන මහාසයන ප්‍රතික්ෂේප කිරීම.

විද්‍යාත්මක පාදක සටහන: අඳුන්දිවි සම් වැනි සත්ත්ව නිෂ්පාදන ප්‍රතික්ෂේප කිරීම නූතන 'Animal Rights' සහ 'Cruelty-Free' නිෂ්පාදන පරිභෝජනය පිළිබඳ ලෝක ව්‍යාප්ත සදාචාරාත්මක ව්‍යාපාරයට (Ethical Consumerism) මග පෙන්වන පූර්විකාවකි.

---

සාරාංශ නිගමනය (Synthesis Conclusion):

බුදුසමය යනු හුදු ආගමක් නොව පාරිසරික කළමනාකරණ පද්ධතියක් (Ecological Management System) බවයි.

විනය පිටකයේ පැනවීම් යනු ස්වභාවික සම්පත් පිරිපහදු කරන සහ ආරක්ෂා කරන තිරසාර නීති පද්ධතියක් (Green Protocols) බවයි.