5.5 අනුසය ධර්ම සහ පුද්ගල ගූඪ-මනෝභාව ක්‍රියාකාරිත්වය ජාතක කතා ඇසුරින්.

අභිධර්මයට අනුව, අනුසය යනු පූර්ව සංස්කාරයන් විසින් බලගන්වන ලද ක්ලේශයන්ගේ නිද්‍රාශීලී තත්ත්වයයි. මේවා ජාවන (Javana) අවස්ථාවේදී සක්‍රිය වන ආකාරය විවිධ මූලාශ්‍ර සහ නිදසුන් ඇසුරින් මෙසේ විවරණය කළ හැකිය.

ඡද්දන්ත ජාතකයට අනුව: ^[2] අප්‍රිය අරමුණු හමුවේ ඇතිවන වෛරය හෝ පලිගැනීමේ චේතනාව මෙහි ගූඪ මනෝභාවයයි. නිදසුන් විවරණය: "ඡද්දන්ත ඇතාගේ බිසවක (චුල්ලසුභද්දාව) තුළ ඇති වූ වෛර බීජය, පසුව දිගු කලක් නිදාගෙන, වෙනත් භවයකදී එම වෛරය ක්‍රියාත්මක කිරීමට සැලසුම් කිරීම."  "යම් අප්‍රිය වචනයක් හෝ ක්‍රියාවක් මනසට ඇතුළු වූ විට, පටිඝානුසය බීජය දෝමනස්සය සමග නැගී, ද්වේෂ මූලික සිත් සතක් ජාවනෙහි දුවවයි." උක්ත දේශනාවිවරණය අනුව (ගූඪ මනෝභාවය): පටිඝානුසය යනු ක්ෂණික කෝපයක් නොව සන්තානයෙහි තැන්පත් වී පවතින "ගුප්ත වෛරී ශක්තියකි". චුල්ලසුභද්දාවගේ චරිතය තුළින් පෙනෙන්නේ භවාංග සිතේ තැන්පත් වූ මෙම ශක්තිය, ජාවන සිතේදී පලිගැනීමේ චේතනාව (විහිංසා විතර්කය) ලෙස පරියුට්ඨාන වන ආකාරයයි.

සිලාවිමංස ජාතකයට අනුව: ^[3]ප්‍රිය අරමුණු පිළිබඳව ඇති අඛණ්ඩ ඇලුම මෙහි ගූඪ මනෝභාවයයි. නිදසුන් විවරණය: "රූපයෙහි ඇලුම නිසා හටගත් රාගය නිසා, ගිහිව සිටි බෝධිසත්වයන්ට රූප-ආශ්‍රිත වෛරූපය තර්කයක් ලෙසින් පෙන්වාදීමට සිදුවීම." "ප්‍රිය රූපයක් නෙත ගැටුණු ක්ෂණයේ, කාමරාගානුසය නිද්‍රාවෙන් පිබිද, ජාවන සිත් සත තුළ ඇලුම් කිරීමේ වේගය දුවවයි." උක්ත දේශනාවිවරණය අනුව (ගූඪ මනෝභාවය): මෙහිදී අයෝනිසෝ මනසිකාරය (අසුභය සුභ ලෙස දැකීම) නිසා නිද්‍රාශීලී කාමරාගානුසය බීජය ලෝභ-මූල ජාවන සිත්වලට බලය සපයයි. මෙය පුද්ගලයාව නැවත නැවතත් එම රූපයම සෙවීමේ ඇබ්බැහියට (Addiction) පත් කරන ගුප්ත මනෝභාවයයි.

කුකුර ජාතකයට අනුව: ^[4] සත්‍යය විපරීත කොට දැකීම මෙහි ගූඪ මනෝභාවයයි. නිදසුන් විවරණය: "වැරදි මතයක් තදින් අල්ලාගත් රජු හා ඇමතිවරයකු, තමන්ගේ මතය නිවැරදි යැයි ඔප්පු කිරීමට යාමෙන් සිදු වූ හානිය." "තමාගේ මතය හෝ වටිනාකම හමුවේ දිට්ඨානුසය බීජය පැන නැගී, ලෝභ මූල දිට්ඨි සම්පයුත්ත සිත් වේගයෙන් දුවවයි." උක්ත දේශනාවිවරණය අනුව (ගූඪ මනෝභාවය): දිට්ඨානුසය මගින් සත්‍යය වසා දමා, "මම" යන හැඟීම (සක්කාය දිට්ඨිය) මත පිහිටා අන් මත ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ දැඩි මනෝභාවයක් ඇති කරයි. ඡද්දන්ත ජාතකයේ (J. 514) චුල්ලසුභද්දාවගේ වෛරය, අනුසය ධර්මයන්ගේ ක්‍රියාකාරිත්වය අනුව අදියර තුනකින් විවරණය කළ හැකිය.

1. අනුසය (නිද්‍රාශීලී බීජය)

"තමා ලද අප්‍රසාදයෙන් බිඳුණු සිත ‘වෛර බීජය’ සඟවා තබයි. එය වසර දහස් ගණනක් මුළුල්ලේ සන්තානයෙහි රැඳී සිටියි." උක්ත දේශනාවිවරණය අනුව: මෙය ක්ලේශයන්ගේ නිද්‍රා අවස්ථාවයි. බාහිරව ප්‍රකාශ නොවුණත්, භවරාගානුසය සමඟ බැඳී මෙම පටිඝය සන්තානයෙහි ගබඩා වී පවතී.

2. පරියුට්ඨාන (නැගී ඒම)

"ඊළඟ භවයේදී සුනෝත්තරා රැජින ලෙස උපත ලබා, පූර්ව වෛරයේ නිමිත්ත (සංඥාව) මනෝද්වාරයෙහි සිහිපත් කිරීම." උක්ත දේශනාවිවරණය අනුව: මනෝද්වාරාවජ්ජනයෙන් පසු, පටිඝානුසය මූල කරගත් ද්වේෂ-මූල චිත්ත ජාවන 7 ක්ෂණය තුළ ප්‍රබලව දුවයි. මෙය ක්ලේශයන් මනස තුළ උතුරා යන අවස්ථාවයි.

3. විතික්කම (උල්ලංඝනය)

"වෛරය නිසා කෛරාටික කතාවලින් රජු පොළඹවා, දඩයක්කාරයෙකු යවා ඇතාගේ දළ කපා දැමීමට උත්සාහ කිරීම." උක්ත දේශනාවිවරණය අනුව: පරියුට්ඨාන වූ ආවේගය පාලනය කරගත නොහැකි වූ විට එය කායික හෝ වාචසික ක්‍රියාවක් ලෙස පිටතට ගලා එයි. මෙය සදාචාරාත්මක උල්ලංඝනය සිදු වන අවස්ථාවයි.